Anemia w WZJG i Crohnie – dlaczego brakuje Ci żelaza?

Anemia jest jednym z częstszych powikłań nieswoistych chorób zapalnych jelit (IBD), do których należą wrzodziejące zapalenie jelita grubego (WZJG) oraz choroba Leśniowskiego-Crohna. Może występować zarówno w okresie zaostrzenia choroby, jak i u osób, które nie mają wyraźnych objawów ze strony przewodu pokarmowego.

Najczęstszą przyczyną anemii u osób z IBD jest niedobór żelaza. Znaczenie ma również przewlekły stan zapalny, który może prowadzić do tzw. anemii chorób przewlekłych. U części pacjentów występują jednocześnie oba mechanizmy. Niedobory witaminy B12 i kwasu foliowego również mogą prowadzić do anemii, szczególnie w chorobie Leśniowskiego-Crohna zajmującej jelito cienkie.

Czym jest anemia?

Anemia, czyli niedokrwistość, oznacza zbyt niskie stężenie hemoglobiny we krwi. Hemoglobina odpowiada za transport tlenu do tkanek, dlatego jej niedobór może powodować osłabienie, zmęczenie i pogorszenie tolerancji wysiłku.

Według kryteriów WHO u dorosłych kobiet, które nie są w ciąży, o anemii mówi się przy stężeniu hemoglobiny poniżej 12 g/dl, natomiast u dorosłych mężczyzn – poniżej 13 g/dl.

Warto pamiętać, że niedobór żelaza może występować jeszcze przed rozwojem anemii. Dlatego prawidłowa hemoglobina nie zawsze oznacza prawidłowe zapasy żelaza.

Dlaczego anemia często występuje przy WZJG i chorobie Crohna?

U osób z IBD może jednocześnie występować kilka przyczyn niedokrwistości.

Najczęstsze z nich to:

• utrata krwi z przewodu pokarmowego,
• niedobór żelaza,
• przewlekły stan zapalny,
• zaburzone wchłanianie składników odżywczych,
• niedobór witaminy B12,
• niedobór kwasu foliowego,
• ograniczenie przyjmowania pokarmów w okresach zaostrzenia,
• przebyte zabiegi chirurgiczne dotyczące jelita cienkiego,
• niektóre leki stosowane w leczeniu IBD.

Niedokrwistość z niedoboru żelaza i anemia związana z przewlekłym stanem zapalnym są zdecydowanie najczęstszymi postaciami anemii u osób z WZJG i chorobą Leśniowskiego-Crohna.

Anemia z niedoboru żelaza

Niedobór żelaza może być związany przede wszystkim z przewlekłą utratą krwi. W WZJG częstym źródłem krwawienia jest objęta stanem zapalnym błona śluzowa jelita grubego.

W chorobie Leśniowskiego-Crohna niedobór żelaza może mieć bardziej złożone przyczyny. Oprócz utraty krwi znaczenie może mieć stan zapalny oraz zaburzone wchłanianie składników odżywczych.

Nieleczony niedobór żelaza może z czasem doprowadzić do anemii, ale dolegliwości mogą pojawić się również wcześniej. Niedobór żelaza bez anemii może wiązać się między innymi ze zmęczeniem, bólami głowy, pogorszeniem wydolności fizycznej czy problemami z koncentracją.

Anemia chorób przewlekłych

Drugim ważnym mechanizmem jest anemia związana z przewlekłym stanem zapalnym.

W przebiegu WZJG i choroby Leśniowskiego-Crohna aktywny stan zapalny wpływa na gospodarkę żelazem i jego dostępność dla organizmu. Oznacza to, że nawet jeśli całkowita ilość żelaza w organizmie nie jest bardzo niska, może być ono gorzej wykorzystywane do produkcji czerwonych krwinek.

Anemia związana ze stanem zapalnym może występować równocześnie z rzeczywistym niedoborem żelaza. Rozróżnienie obu mechanizmów ma znaczenie przy wyborze odpowiedniego leczenia.

Jakie objawy może powodować anemia?

Objawy zależą między innymi od stopnia niedokrwistości oraz szybkości jej rozwoju.

Najczęściej pojawiają się:

• przewlekłe zmęczenie,
• osłabienie,
• senność,
• bladość skóry,
• bóle i zawroty głowy,
• pogorszenie koncentracji,
• mniejsza tolerancja wysiłku,
• zadyszka podczas wysiłku,
• kołatanie serca,
• uczucie zimna.

U osób z IBD objawy anemii mogą być trudne do odróżnienia od objawów samej choroby. Zmęczenie i osłabienie często są przypisywane aktywności WZJG lub choroby Leśniowskiego-Crohna, podczas gdy ich przyczyną może być również niedobór żelaza lub anemia.

Czy anemia może występować podczas remisji?

Tak.

Niedokrwistość nie zawsze oznacza aktywne zaostrzenie IBD. Niedobór żelaza może utrzymywać się również wtedy, gdy objawy jelitowe są dobrze kontrolowane.

Z tego powodu samo ustąpienie biegunki, bólu brzucha czy krwawienia nie oznacza, że gospodarka żelazem wróciła do normy.

Regularne monitorowanie parametrów krwi jest istotnym elementem opieki nad osobami z WZJG i chorobą Leśniowskiego-Crohna. ECCO zaleca ocenę parametrów związanych z anemią co 6–12 miesięcy u osób w remisji lub z łagodną aktywnością choroby, a przy aktywnym IBD – co najmniej co 3 miesiące.

Jakie badania pomagają wykryć anemię?

Podstawowym badaniem jest morfologia krwi. Sama morfologia nie zawsze jednak pozwala określić przyczynę niedokrwistości.

W diagnostyce anemii u osób z IBD znaczenie mają między innymi:

• morfologia krwi,
• stężenie hemoglobiny,
• MCV i inne wskaźniki krwinek czerwonych,
• ferrytyna,
• wysycenie transferryny żelazem (TSAT),
• CRP,
• liczba retikulocytów,
• witamina B12,
• kwas foliowy.

Ferrytyna jest szczególnie przydatna w ocenie zapasów żelaza, jednak jej interpretacja u osób z aktywnym stanem zapalnym może być trudniejsza. Stan zapalny może powodować wzrost stężenia ferrytyny, dlatego wynik należy oceniać razem z CRP i wysyceniem transferryny.

Dlaczego sama ferrytyna nie zawsze wystarcza?

U osoby bez aktywnego stanu zapalnego ferrytyna poniżej 30 µg/l wskazuje na niedobór żelaza.

W przypadku aktywnego stanu zapalnego sytuacja jest bardziej złożona. Ferrytyna może być prawidłowa lub podwyższona mimo niedoboru żelaza. Dlatego przy podwyższonych markerach stanu zapalnego za niedoborem żelaza może przemawiać między innymi wysycenie transferryny poniżej 16%, a wartości ferrytyny w zakresie 30–100 µg/l mogą wskazywać na jednoczesny niedobór żelaza i anemię związaną ze stanem zapalnym.

Oznacza to, że prawidłowy wynik pojedynczego parametru nie zawsze wyklucza niedobór żelaza.

Anemia a witamina B12 i kwas foliowy

Witamina B12 i kwas foliowy są niezbędne do prawidłowej produkcji czerwonych krwinek.

Niedobór witaminy B12 jest szczególnie istotny w chorobie Leśniowskiego-Crohna, gdy choroba obejmuje jelito cienkie, a także u osób po jego częściowym usunięciu. Pacjenci z takimi czynnikami ryzyka powinni mieć regularnie kontrolowane stężenie witaminy B12 i kwasu foliowego.

Jak leczy się anemię przy WZJG i chorobie Crohna?

Leczenie zależy od przyczyny niedokrwistości, stopnia jej nasilenia oraz aktywności choroby.

W przypadku niedokrwistości z niedoboru żelaza konieczne jest uzupełnienie żelaza. Przy łagodnej anemii i nieaktywnej chorobie może być stosowane żelazo doustne. U osób z aktywnym IBD, nietolerancją preparatów doustnych lub w sytuacjach wymagających szybszego uzupełnienia niedoboru preferowane może być żelazo dożylne.

Istotne jest również leczenie samego stanu zapalnego. Jeśli anemia jest związana z aktywnym WZJG lub chorobą Leśniowskiego-Crohna, kontrolowanie choroby jest ważnym elementem postępowania.

Nie każda osoba z IBD powinna jednak samodzielnie rozpocząć suplementację żelaza. Wybór preparatu i drogi podania powinien uwzględniać wyniki badań oraz stan przewodu pokarmowego.

Czy anemia może powrócić?

Tak. Niedokrwistość i niedobór żelaza mogą nawracać u osób z IBD.

Dlatego po skutecznym uzupełnieniu niedoboru konieczne może być dalsze monitorowanie morfologii, ferrytyny, wysycenia transferryny i parametrów stanu zapalnego. ECCO zaleca kontrolowanie hemoglobiny i ferrytyny co 3–6 miesięcy przez co najmniej rok po uzupełnieniu niedoboru, a następnie co 6–12 miesięcy.

Nawracająca anemia może być również sygnałem utrzymującego się stanu zapalnego lub przewlekłej utraty krwi i dlatego wymaga ustalenia przyczyny.

Kiedy warto skonsultować wyniki badań?

Konsultacji wymagają między innymi:

• obniżona hemoglobina,
• obniżona ferrytyna,
• niskie wysycenie transferryny,
• utrzymujące się zmęczenie i osłabienie,
• nawracająca anemia mimo wcześniejszego leczenia,
• krew w stolcu,
• nasilające się objawy ze strony przewodu pokarmowego,
• niewyjaśniona utrata masy ciała.

Szczególnie ważne jest wyjaśnienie przyczyny anemii u osoby z rozpoznanym WZJG lub chorobą Leśniowskiego-Crohna. Niedokrwistość może być związana zarówno z niedoborem żelaza, jak i aktywnym stanem zapalnym lub innymi niedoborami.

Podsumowanie

Anemia jest częstym problemem u osób z wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego i chorobą Leśniowskiego-Crohna. Najczęściej wynika z niedoboru żelaza, przewlekłego stanu zapalnego lub połączenia obu tych mechanizmów. W chorobie Leśniowskiego-Crohna dodatkowe znaczenie mogą mieć niedobory witaminy B12 i kwasu foliowego.

Objawy takie jak przewlekłe zmęczenie, osłabienie, bladość, zawroty głowy czy pogorszenie tolerancji wysiłku nie powinny być automatycznie przypisywane samej chorobie jelit. Ich przyczyną może być anemia lub niedobór żelaza.

Podstawą diagnostyki są morfologia krwi, ferrytyna, wysycenie transferryny i CRP, a w zależności od sytuacji również oznaczenie witaminy B12 i kwasu foliowego. Odpowiednio dobrane leczenie niedokrwistości oraz kontrolowanie aktywności WZJG lub choroby Leśniowskiego-Crohna pomagają ograniczyć jej wpływ na codzienne funkcjonowanie i jakość życia.