Probiotyki w WZJG i Crohnie – czy odbudowa flory ma sens?

Probiotyki są często reklamowane jako sposób na „odbudowę flory jelitowej”, poprawę trawienia i wzmocnienie odporności. Nic więc dziwnego, że osoby z wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego (WZJG) lub chorobą Leśniowskiego-Crohna zastanawiają się, czy warto je stosować.

Mikrobiom jelitowy rzeczywiście ma znaczenie dla funkcjonowania przewodu pokarmowego i układu odpornościowego. U osób z nieswoistymi chorobami zapalnymi jelit (NZJ) skład bakterii jelitowych może różnić się od tego obserwowanego u osób zdrowych.

Nie oznacza to jednak, że wystarczy przyjmować probiotyk, aby „odbudować jelita” lub zatrzymać stan zapalny.

Czym właściwie są probiotyki?

Probiotyki to żywe mikroorganizmy, które przyjmowane w odpowiedniej ilości mogą przynosić korzyści zdrowotne.

Najczęściej są to określone szczepy bakterii, na przykład bakterie z rodzaju Lactobacillus czy Bifidobacterium, a także niektóre drożdże.

Ważne jest to, że nie każdy probiotyk działa tak samo.

Skuteczność zależy od konkretnego szczepu, jego dawki i problemu, w którym jest stosowany.

Czym jest mikrobiom jelitowy?

Mikrobiom to ogół mikroorganizmów żyjących w naszym organizmie, przede wszystkim w przewodzie pokarmowym.

Bakterie jelitowe uczestniczą między innymi w:

• trawieniu części składników pokarmowych,
• produkcji niektórych substancji potrzebnych organizmowi,
• funkcjonowaniu bariery jelitowej,
• regulowaniu odpowiedzi układu odpornościowego.

W WZJG i chorobie Crohna obserwuje się zaburzenia składu mikrobiomu. Nie oznacza to jednak, że jedna konkretna bakteria jest odpowiedzialna za powstanie choroby.

Czy probiotyki leczą WZJG?

Nie.

Probiotyki nie zastępują leków stosowanych w leczeniu WZJG.

Niektóre badania sugerują, że wybrane szczepy lub mieszanki bakterii mogą być pomocne u części osób, szczególnie jako uzupełnienie standardowego leczenia.

Ich działanie nie jest jednak porównywalne z lekami przeciwzapalnymi, biologicznymi czy innymi terapiami stosowanymi w aktywnym WZJG.

Czy probiotyki pomagają przy Crohnie?

W przypadku choroby Leśniowskiego-Crohna dowody na skuteczność probiotyków są słabsze.

Nie wykazano, aby probiotyki były skutecznym sposobem na wyciszenie aktywnego stanu zapalnego w Crohnie.

Dlatego nie powinny zastępować leczenia zaleconego przez gastroenterologa.

Czy probiotyki mogą zmniejszyć biegunkę?

U niektórych osób probiotyki mogą wpływać na pracę przewodu pokarmowego i poprawiać wybrane dolegliwości.

Nie można jednak zakładać, że każda biegunka u osoby z WZJG lub Crohnem jest problemem mikrobiomu.

Biegunka może być objawem aktywnego stanu zapalnego i w takiej sytuacji najważniejsze jest odpowiednie leczenie choroby.

Czy probiotyk może wyciszyć zaostrzenie?

Nie należy traktować probiotyku jako leczenia zaostrzenia WZJG lub Crohna.

Jeżeli pojawiają się:

• częste biegunki,
• krew w stolcu,
• silny ból brzucha,
• gorączka,
• utrata masy ciała,

konieczna może być ocena aktywności choroby i odpowiednia zmiana leczenia.

Samo rozpoczęcie stosowania probiotyku może być w takiej sytuacji niewystarczające.

Czy każdy probiotyk działa tak samo?

Nie.

To bardzo ważna kwestia.

Dwa produkty zawierające „probiotyki” mogą mieć zupełnie inny skład i działanie.

Znaczenie mają:

• konkretny szczep,
• liczba żywych mikroorganizmów,
• dawka,
• sposób przechowywania,
• czas stosowania.

Dlatego nie warto wybierać probiotyku wyłącznie na podstawie liczby miliardów bakterii podanej na opakowaniu.

Jaki probiotyk na WZJG?

Nie ma jednego probiotyku, który byłby najlepszy dla wszystkich pacjentów z WZJG.

Niektóre badania dotyczą konkretnych szczepów lub wieloszczepowych preparatów i sugerują możliwe korzyści u części pacjentów.

Jeżeli probiotyk ma być stosowany jako uzupełnienie leczenia, warto wybrać preparat, którego skład i zastosowanie mają odpowiednie uzasadnienie, zamiast kierować się wyłącznie reklamą.

Jaki probiotyk na Crohna?

W chorobie Leśniowskiego-Crohna sytuacja wygląda inaczej.

Nie ma obecnie podstaw, aby zalecać probiotyki jako standardowe leczenie mające wyciszyć stan zapalny.

Mogą być stosowane przez niektórych pacjentów z innych powodów, ale ich skuteczność w samym Crohnie jest ograniczona.

Jeżeli celem jest leczenie aktywnego stanu zapalnego, najważniejsze pozostają terapie o potwierdzonej skuteczności.

Czy probiotyki odbudowują florę jelitową?

To określenie jest trochę mylące.

Mikrobiom jelitowy jest bardzo złożony i składa się z ogromnej liczby różnych mikroorganizmów.

Przyjęcie kilku szczepów bakterii nie oznacza, że można w prosty sposób „odbudować” cały mikrobiom.

Probiotyk może wpływać na środowisko jelitowe, ale nie jest prostym sposobem na przywrócenie wszystkich bakterii do wcześniejszego stanu.

Czy można brać probiotyk razem z lekami na WZJG i Crohna?

W wielu przypadkach tak.

Probiotyki są najczęściej stosowane jako dodatek do leczenia, a nie zamiast niego.

Warto jednak poinformować lekarza o wszystkich przyjmowanych preparatach, szczególnie gdy pacjent stosuje leczenie immunosupresyjne lub biologiczne.

Czy probiotyk jest potrzebny podczas antybiotykoterapii?

Antybiotyki mogą zmieniać skład mikrobiomu jelitowego.

W niektórych sytuacjach probiotyki mogą być stosowane podczas antybiotykoterapii, między innymi w celu zmniejszenia ryzyka niektórych zaburzeń jelitowych.

Nie oznacza to jednak, że każda osoba przyjmująca antybiotyk potrzebuje probiotyku.

W przypadku osób z NZJ szczególnie ważne jest również obserwowanie objawów po antybiotykoterapii, ponieważ biegunka może mieć różne przyczyny.

Czy probiotyki mogą zaszkodzić?

U większości zdrowych osób są dobrze tolerowane.

Mogą jednak powodować przejściowe:

• wzdęcia,
• gazy,
• uczucie pełności,
• dyskomfort w brzuchu.

U osób z ciężkimi zaburzeniami odporności lub bardzo ciężkim stanem zdrowia stosowanie żywych mikroorganizmów wymaga większej ostrożności.

Dlatego w przypadku zaawansowanego leczenia immunosupresyjnego warto wcześniej skonsultować wybór preparatu z lekarzem.

Czy probiotyk może powodować wzdęcia?

Tak.

Niektóre osoby po rozpoczęciu stosowania probiotyku zauważają większą ilość gazów lub wzdęcia.

Jeżeli objawy są nasilone albo utrzymują się przez dłuższy czas, warto rozważyć odstawienie preparatu i sprawdzić, czy rzeczywiście jest potrzebny.

Więcej bakterii nie zawsze oznacza lepszy efekt.

Czy można poprawić mikrobiom bez probiotyku?

Tak.

Na skład mikrobiomu wpływa między innymi sposób odżywiania.

W okresie remisji, jeśli pacjent dobrze toleruje różnorodne produkty, korzystne może być spożywanie:

• warzyw,
• owoców,
• produktów pełnoziarnistych,
• produktów będących źródłem błonnika,
• różnorodnych źródeł białka.

Nie oznacza to jednak, że podczas zaostrzenia trzeba na siłę zwiększać ilość błonnika. Dieta powinna być dostosowana do aktualnego stanu jelit.

Czy błonnik jest dobry dla mikrobiomu?

Tak, błonnik jest ważnym źródłem substancji wykorzystywanych przez część bakterii jelitowych.

W okresie remisji jego odpowiednia ilość może być korzystna dla zdrowia jelit.

Podczas zaostrzenia lub przy zwężeniu jelita Crohna duża ilość błonnika może jednak nasilać dolegliwości.

Dlatego nie istnieje jedna ilość błonnika odpowiednia dla wszystkich pacjentów z NZJ.

Czy maślan sodu działa jak probiotyk?

Nie.

Maślan sodu nie jest probiotykiem.

Maślan jest krótkołańcuchowym kwasem tłuszczowym, który naturalnie powstaje w jelicie między innymi w wyniku działania bakterii na błonnik.

Jest ważnym źródłem energii dla komórek jelita i może wpływać na funkcjonowanie bariery jelitowej.

Preparaty z maślanem sodu są dostępne jako suplementy, ale nie zastępują leczenia WZJG ani Crohna.

Czy warto brać probiotyk profilaktycznie?

Nie ma potrzeby, aby każda osoba z WZJG lub Crohnem przyjmowała probiotyk przez cały czas.

Jeżeli pacjent czuje się dobrze, choroba jest w remisji, a dieta jest różnorodna, dodatkowy probiotyk nie musi być potrzebny.

Warto zastanowić się nad jego zastosowaniem wtedy, gdy istnieje konkretny powód i odpowiedni preparat może rzeczywiście przynieść korzyść.

Jak długo stosować probiotyk?

Nie ma jednej odpowiedzi.

Czas stosowania zależy od tego, dlaczego został wybrany konkretny preparat.

Jeżeli po kilku tygodniach nie ma żadnej zauważalnej korzyści, warto zastanowić się, czy dalsze stosowanie ma sens.

Probiotyk nie powinien być traktowany jako suplement, który trzeba przyjmować bezterminowo.

Czy probiotyki można stosować u dzieci z WZJG i Crohnem?

U dzieci z NZJ również nie powinno się stosować probiotyków jako zamiennika leczenia.

Każdy dodatkowy preparat powinien być dobrany odpowiednio do wieku i stanu zdrowia dziecka.

W przypadku aktywnego WZJG lub Crohna najważniejsze jest leczenie zapalenia zgodnie z zaleceniami gastroenterologa dziecięcego.

Kiedy probiotyk nie wystarczy?

Jeżeli pojawiają się objawy sugerujące aktywność choroby, takie jak:

• krew w stolcu,
• częste biegunki,
• nasilone bóle brzucha,
• gorączka,
• utrata masy ciała,
• wyraźne osłabienie,

nie należy próbować leczyć ich wyłącznie probiotykiem.

Konieczna może być kontrola aktywności WZJG lub Crohna i odpowiednie leczenie.

Czy warto badać mikrobiom?

Badania mikrobiomu są interesującym kierunkiem badań naukowych, ale nie są obecnie podstawowym badaniem służącym do rozpoznawania czy monitorowania WZJG i choroby Crohna.

Do oceny aktywności choroby wykorzystuje się przede wszystkim badania, których przydatność została dobrze potwierdzona, między innymi badania krwi, kalprotektynę, endoskopię i odpowiednie badania obrazowe.

Podsumowanie

Probiotyki nie są cudownym sposobem na „odbudowę jelit”. Mikrobiom rzeczywiście ma znaczenie dla zdrowia przewodu pokarmowego, ale jest bardzo złożony i nie można go w prosty sposób odbudować za pomocą jednej kapsułki.

W przypadku WZJG niektóre konkretne probiotyki mogą być pomocne u części pacjentów jako uzupełnienie standardowego leczenia. Dowody na ich skuteczność w chorobie Leśniowskiego-Crohna są natomiast znacznie słabsze.

Najważniejsze jest również rozróżnienie między leczeniem choroby a łagodzeniem dolegliwości. Probiotyk może być dodatkiem do terapii, ale nie zastąpi leków przeciwzapalnych, biologicznych czy innych metod stosowanych w aktywnym WZJG i Crohnie.

Na mikrobiom wpływa nie tylko suplementacja, ale również dieta, styl życia i stosowane leki. W okresie remisji warto dbać o różnorodne, dobrze tolerowane odżywianie, natomiast podczas zaostrzenia sposób żywienia powinien być dopasowany do aktualnego stanu jelit.

Jeżeli chcesz rozpocząć stosowanie probiotyku, warto przede wszystkim zastanowić się, po co ma być stosowany i jaki konkretny problem ma rozwiązać. Wybór preparatu wyłącznie na podstawie dużej liczby bakterii na opakowaniu nie gwarantuje skuteczności.

Jeżeli natomiast pojawiają się nowe lub nasilające się objawy WZJG albo Crohna, takie jak krew w stolcu, biegunka czy ból brzucha, ważniejsza od rozpoczęcia probiotyku jest ocena, czy nie doszło do aktywacji choroby.