Rezonans magnetyczny (MRI) w diagnostyce i monitorowaniu SM

Rezonans magnetyczny (MRI) jest jednym z najważniejszych badań wykorzystywanych w diagnostyce i monitorowaniu stwardnienia rozsianego. Pozwala uwidocznić zmiany w mózgu i rdzeniu kręgowym, ocenić ich lokalizację oraz sprawdzić, czy w czasie pojawiają się nowe ogniska.

MRI nie jest jednak samodzielnym „testem na SM”. Rozpoznanie stwardnienia rozsianego opiera się na połączeniu objawów, badania neurologicznego, rezonansu oraz – w określonych sytuacjach – badań płynu mózgowo-rdzeniowego i innych badań dodatkowych.

Dlaczego rezonans jest tak ważny w SM?

Stwardnienie rozsiane powoduje zmiany w ośrodkowym układzie nerwowym związane m.in. z procesem demielinizacyjnym. MRI pozwala zobaczyć wiele z tych zmian, nawet jeśli nie powodują one w danym momencie wyraźnych objawów.

W badaniu można ocenić m.in.:

• liczbę i lokalizację zmian,
• ich wielkość i charakter,
• obecność nowych ognisk w porównaniu z wcześniejszym badaniem,
• aktywność zapalną niektórych zmian,
• zajęcie rdzenia kręgowego,
• w określonych protokołach również dodatkowe cechy zwiększające swoistość obrazu dla SM.

Dzięki porównywaniu kolejnych badań MRI lekarz może ocenić, czy choroba pozostaje stabilna, czy pojawiają się oznaki jej aktywności.

MRI głowy w diagnostyce SM

Podstawą diagnostyki jest najczęściej rezonans mózgu. Szczególne znaczenie mają zmiany występujące w lokalizacjach typowych dla SM.

W aktualnych kryteriach McDonalda uwzględnia się pięć obszarów ośrodkowego układu nerwowego:

• okołokomorowy,
• korowy lub przykorowy,
• podnamiotowy,
• rdzeń kręgowy,
• nerw wzrokowy.

To istotna zmiana w stosunku do wcześniejszych kryteriów, ponieważ nerw wzrokowy został włączony jako kolejna lokalizacja istotna dla rozpoznania SM.

MRI rdzenia kręgowego – kiedy jest potrzebne?

Rezonans nie zawsze powinien ograniczać się do samej głowy. Przy podejrzeniu SM aktualne zalecenia dotyczące diagnostyki rekomendują obrazowanie mózgu oraz całego rdzenia kręgowego. Pozwala to nie tylko poszukiwać typowych zmian, ale również wykluczyć inne przyczyny objawów neurologicznych.

MRI rdzenia ma szczególne znaczenie, gdy objawy sugerują jego zajęcie, np. występują zaburzenia czucia, osłabienie kończyn czy problemy związane z funkcją rdzenia.

W późniejszym monitorowaniu SM nie ma natomiast potrzeby wykonywania MRI rdzenia przy każdej kontroli. Zakres badania ustala neurolog w zależności od objawów i sytuacji klinicznej.

Co oznaczają „zmiany demielinizacyjne” w MRI?

W opisie rezonansu mogą pojawić się określenia takie jak „ogniska demielinizacyjne”, „zmiany hiperintensywne w T2/FLAIR” czy „zmiany odpowiadające procesowi demielinizacyjnemu”.

Nie oznacza to automatycznie, że pacjent ma stwardnienie rozsiane.

Podobne zmiany mogą występować również w innych chorobach, a czasem ich przyczyną są m.in. zmiany naczyniowe związane z wiekiem lub czynnikami ryzyka, migrena czy inne procesy neurologiczne.

Dlatego liczy się nie tylko liczba zmian, ale również ich lokalizacja, wygląd, rozmieszczenie, obraz kliniczny oraz wyniki pozostałych badań. Aktualne zalecenia dotyczące MRI podkreślają konieczność różnicowania zmian typowych dla SM z obrazami mogącymi sugerować inne choroby.

Nowe zmiany w MRI – co oznaczają?

Pojawienie się nowych zmian w kolejnym rezonansie może wskazywać na aktywność choroby, nawet jeśli pacjent nie zauważył w tym czasie wyraźnego rzutu.

W monitorowaniu szczególne znaczenie ma porównanie aktualnego badania z wcześniejszym wykonanym w odpowiednim protokole i możliwie podobnych warunkach.

Dlatego lekarz nie ocenia wyłącznie zdania zawartego w najnowszym opisie. Ważne jest zestawienie obu badań i sprawdzenie, czy rzeczywiście pojawiły się nowe lub powiększyły się istniejące zmiany.

Co oznacza zmiana aktywna?

W rezonansie z kontrastem gadolinowym niektóre aktywne zmiany mogą ulegać wzmocnieniu po podaniu kontrastu. Jest to związane z przejściowym zwiększeniem przepuszczalności bariery krew–mózg i może wskazywać na świeżą aktywność zapalną.

Ważne jest również to, że brak wzmocnienia po kontraście nie oznacza, że zmiana jest „nieaktywna na zawsze”. Ocenia się ją w odniesieniu do czasu trwania choroby i poprzednich badań.

W diagnostyce i monitorowaniu coraz większe znaczenie mają także sekwencje pozwalające oceniać tzw. central vein sign oraz paramagnetic rim lesions. Są to zaawansowane cechy obrazu MRI, które w wybranych przypadkach mogą zwiększać swoistość diagnostyczną.

Czy trzeba wykonywać MRI z kontrastem?

Nie zawsze.

Kontrast gadolinowy może być przydatny przede wszystkim wtedy, gdy lekarz chce ocenić aktywność zapalną zmian albo sytuacja kliniczna wymaga dokładniejszej diagnostyki. W wielu badaniach kontrolnych można zastosować odpowiednio przygotowany protokół bez kontrastu.

Decyzja zależy m.in. od celu badania, wcześniejszych wyników, aktualnych objawów oraz leczenia. Nie każdy kontrolny rezonans wymaga więc podania kontrastu.

Jak często wykonywać rezonans przy SM?

Nie istnieje jeden harmonogram odpowiedni dla wszystkich pacjentów.

Częstotliwość MRI zależy m.in. od:

• momentu rozpoznania,
• aktywności choroby,
• wyników poprzednich badań,
• rozpoczęcia lub zmiany leczenia,
• występowania nowych objawów,
• rodzaju terapii i sytuacji klinicznej.

W praktyce rezonans kontrolny może być wykonywany stosunkowo szybko po rozpoczęciu lub zmianie leczenia, aby ustalić, czy terapia skutecznie ogranicza aktywność choroby. Później u stabilnych pacjentów badania są zazwyczaj wykonywane rzadziej, często w odstępach około roku. Starsze zalecenia monitorowania wskazywały zakres od 3 do 12 miesięcy zależnie od sytuacji pacjenta, natomiast dokładny harmonogram powinien być indywidualizowany.

Nie oznacza to, że osoba ze stabilnym SM musi wykonywać MRI co kilka miesięcy przez całe życie.

MRI a kryteria McDonalda – co się zmieniło?

W 2024 r. zaktualizowano kryteria McDonalda wykorzystywane do rozpoznawania SM. Ich najnowsza wersja jest bardziej oparta na połączeniu danych klinicznych, radiologicznych i laboratoryjnych.

W określonych sytuacjach znaczenie mają m.in.:

• zmiany w pięciu typowych lokalizacjach, w tym w nerwie wzrokowym,
• nowe zmiany pojawiające się w czasie,
• jednoczesna obecność zmian wzmacniających się i niewzmacniających po kontraście,
• obecność prążków oligoklonalnych w płynie mózgowo-rdzeniowym,
• indeks wolnych łańcuchów kappa,
• wybrane cechy MRI, takie jak central vein sign i paramagnetic rim lesions.

W określonych sytuacjach nowe kryteria umożliwiają postawienie rozpoznania wcześniej niż w przeszłości. Nie oznacza to jednak, że każda osoba z pojedynczą zmianą w MRI ma SM.

Czy liczba zmian w rezonansie mówi, jak ciężkie będzie SM?

Nie można tego oceniać wyłącznie na podstawie liczby ognisk.

Pacjent z wieloma zmianami w MRI może przez lata funkcjonować bardzo dobrze, podczas gdy stosunkowo niewielka liczba zmian w określonej lokalizacji może powodować istotne objawy.

Znaczenie ma więc lokalizacja zmian, ich aktywność, zmiany w czasie oraz stan kliniczny pacjenta. Dlatego nie warto porównywać własnego rezonansu z wynikiem innej osoby z SM.

Czy MRI może pokazać progresję choroby?

MRI jest bardzo ważnym narzędziem monitorowania aktywności SM, ale nie pokazuje całego obrazu choroby.

Może się zdarzyć, że pacjent odczuwa pogorszenie sprawności, mimo że w MRI nie widać nowych zmian. Z drugiej strony nowe ogniska mogą pojawić się bez wyraźnego pogorszenia odczuwanego przez pacjenta.

Dlatego neurolog zawsze interpretuje rezonans razem z badaniem klinicznym i historią choroby. Sam wynik MRI nie powinien decydować o ocenie stanu pacjenta.

Jak przygotować się do rezonansu?

Przed badaniem warto poinformować pracownię o:

• wszczepionych urządzeniach lub metalowych elementach w organizmie,
• wcześniejszych reakcjach na środki kontrastowe,
• chorobach nerek, jeśli planowany jest kontrast,
• ciąży lub możliwości ciąży,
• silnej klaustrofobii.

Warto również zabrać poprzednie wyniki MRI, a jeśli to możliwe – także obrazy z wcześniejszych badań. Porównanie kolejnych rezonansów jest znacznie łatwiejsze, gdy można ocenić same obrazy, a nie tylko ich opisy.

Czy rezonans magnetyczny jest bezpieczny?

MRI nie wykorzystuje promieniowania rentgenowskiego. Samo badanie jest więc inne niż tomografia komputerowa i może być wielokrotnie powtarzane, jeśli istnieją ku temu wskazania.

Jeżeli konieczne jest podanie kontrastu gadolinowego, lekarz bierze pod uwagę m.in. funkcję nerek, wcześniejsze reakcje oraz zasadność jego zastosowania.

MRI w SM – najważniejsze informacje

Rezonans magnetyczny jest jednym z najważniejszych narzędzi zarówno w diagnostyce SM, jak i monitorowaniu aktywności choroby. Pozwala wykrywać typowe zmiany w mózgu i rdzeniu kręgowym, obserwować ich pojawianie się w czasie oraz oceniać odpowiedź na leczenie.

Jednocześnie sam rezonans nie rozpoznaje stwardnienia rozsianego. Pojedyncze zmiany demielinizacyjne nie są równoznaczne z SM, a liczba ognisk nie określa samodzielnie ciężkości choroby.

Najważniejsze jest połączenie obrazu MRI z objawami, badaniem neurologicznym oraz – jeśli jest to potrzebne – wynikami badań laboratoryjnych i płynu mózgowo-rdzeniowego. Dzięki temu można nie tylko dokładniej postawić diagnozę, ale również odpowiednio wcześnie oceniać aktywność choroby i skuteczność leczenia.