Dlaczego nie mogę schudnąć? Hormony, insulinooporność i otyłość

„Jem mało, dużo się ruszam, a mimo to nie mogę schudnąć” – to problem, z którym wiele osób zgłasza się do lekarza.

Masa ciała rzeczywiście zależy od ilości dostarczanej i zużywanej energii, ale wpływ na nią ma znacznie więcej czynników niż sama dieta. Znaczenie mają między innymi apetyt, sen, aktywność fizyczna, stres, genetyka, przyjmowane leki oraz niektóre choroby.

Dlatego jeżeli kolejne próby redukcji masy ciała nie przynoszą trwałego efektu, warto zastanowić się, dlaczego tak się dzieje, zamiast po prostu stosować kolejną restrykcyjną dietę.

Dlaczego waga może stać w miejscu?

Przyczyn może być wiele.

Do najczęstszych należą:

• zbyt mały lub nieregularny deficyt energetyczny,
• niedoszacowanie ilości spożywanego jedzenia,
• mała aktywność fizyczna w ciągu dnia,
• brak odpowiedniej ilości snu,
• przewlekły stres,
• zwiększony apetyt,
• działanie niektórych leków,
• zaburzenia hormonalne,
• choroby współistniejące,
• wcześniejsze restrykcyjne diety i związane z nimi zmiany zachowań żywieniowych.

Nie zawsze oznacza to, że pacjent „robi coś źle”.

Czy można jeść mało i nie chudnąć?

Tak, ale warto dokładniej przyjrzeć się temu, co oznacza „mało”.

Często nie zdajemy sobie sprawy z ilości energii dostarczanej w ciągu dnia. Znaczenie mogą mieć między innymi:

• napoje,
• alkohol,
• sosy,
• przekąski,
• słodycze,
• duże porcje produktów o wysokiej kaloryczności,
• podjadanie między posiłkami.

Z drugiej strony zdarza się, że osoba rzeczywiście je niewiele, ale jej masa ciała nie zmniejsza się z powodu zatrzymywania wody, zmian hormonalnych lub innych problemów zdrowotnych.

Dlatego zamiast zgadywać, warto przeanalizować całą sytuację.

Czy hormony mogą utrudniać odchudzanie?

Tak, niektóre zaburzenia hormonalne mogą wpływać na masę ciała.

Nie oznacza to jednak, że każda osoba z nadwagą lub otyłością ma „problem z hormonami”.

Do chorób, które mogą wpływać na masę ciała, należą między innymi niektóre zaburzenia funkcji tarczycy, zespół Cushinga czy niektóre zaburzenia związane z gospodarką hormonalną.

Jeżeli oprócz problemów z masą ciała występują inne niepokojące objawy, lekarz może zdecydować o wykonaniu odpowiednich badań.

Czy niedoczynność tarczycy powoduje tycie?

Niedoczynność tarczycy może sprzyjać zwiększeniu masy ciała, ale zazwyczaj nie tłumaczy dużej otyłości.

Przy niedoczynności tarczycy metabolizm może zwalniać, a organizm może również zatrzymywać więcej wody.

Po prawidłowym wyrównaniu niedoczynności tarczycy masa ciała może częściowo się zmniejszyć, ale samo leczenie tarczycy nie zawsze prowadzi do dużej redukcji masy ciała.

Dlatego nie każdą trudność z odchudzaniem można przypisać tarczycy.

Jakie objawy mogą sugerować problem z tarczycą?

Na niedoczynność tarczycy mogą wskazywać między innymi:

• przewlekłe zmęczenie,
• senność,
• uczucie zimna,
• sucha skóra,
• zaparcia,
• pogorszenie koncentracji,
• wypadanie włosów,
• zwiększenie masy ciała.

Objawy te nie są jednak charakterystyczne wyłącznie dla niedoczynności tarczycy.

O rozpoznaniu decydują odpowiednie badania i ocena lekarska.

Czy insulinooporność powoduje tycie?

Insulinooporność oznacza zmniejszoną wrażliwość tkanek na działanie insuliny.

Może współwystępować z nadwagą i otyłością, ale zależność między nimi jest bardziej złożona.

Sama insulinooporność nie jest prostym wyjaśnieniem, dlaczego ktoś nie może schudnąć.

Ważne jest również to, że nadmierna masa ciała może sprzyjać rozwojowi insulinooporności.

Czy insulinooporność blokuje odchudzanie?

Nie należy mówić o insulinooporności jako o „blokadzie odchudzania”.

Osoby z insulinoopornością również mogą redukować masę ciała.

Problem może być jednak związany z większym apetytem, zaburzeniami metabolicznymi i współistniejącymi problemami zdrowotnymi.

Najważniejsze jest ustalenie, czy rzeczywiście występuje insulinooporność i czy wymaga ona konkretnego postępowania.

Czy każdy powinien zrobić badanie insuliny?

Nie.

Samo oznaczenie insuliny na czczo nie pozwala w prosty sposób odpowiedzieć na pytanie, dlaczego ktoś nie może schudnąć.

Lekarz może zdecydować o wykonaniu określonych badań gospodarki węglowodanowej, jeśli istnieją ku temu wskazania.

W diagnostyce znaczenie ma między innymi poziom glukozy, HbA1c oraz – w wybranych sytuacjach – inne badania.

Czy wysoki poziom insuliny oznacza, że nie mogę schudnąć?

Nie.

Podwyższone stężenie insuliny może być związane z insulinoopornością, ale nie oznacza automatycznie, że redukcja masy ciała jest niemożliwa.

Wynik badania powinien być interpretowany w kontekście całego stanu zdrowia.

Czym jest leptyna?

Leptyna to hormon produkowany głównie przez tkankę tłuszczową.

Informuje mózg między innymi o ilości zgromadzonej energii w organizmie i uczestniczy w regulacji apetytu.

Im więcej tkanki tłuszczowej, tym zazwyczaj więcej leptyny znajduje się we krwi.

Co to jest leptynooporność?

Leptynooporność oznacza zaburzoną odpowiedź organizmu na działanie leptyny.

Jest jednym z mechanizmów związanych z regulacją masy ciała i może występować u osób z otyłością.

Nie należy jednak traktować leptynooporności jako pojedynczej przyczyny otyłości ani jako prostego wyjaśnienia problemów z odchudzaniem.

Czy można zbadać leptynooporność?

Nie ma prostego, rutynowego badania, które pozwalałoby stwierdzić: „masz leptynooporność, dlatego nie możesz schudnąć”.

Leptyna jest przedmiotem wielu badań naukowych dotyczących regulacji apetytu i otyłości, ale jej oznaczenie nie jest standardowym badaniem wykonywanym u każdej osoby mającej problem z redukcją masy ciała.

Czy stres może powodować tycie?

Tak.

Przewlekły stres może wpływać na sposób odżywiania, apetyt, sen i aktywność fizyczną.

U niektórych osób prowadzi do częstszego podjadania lub sięgania po wysokokaloryczne produkty. U innych może powodować zmniejszenie apetytu.

Stres może więc pośrednio utrudniać redukcję masy ciała.

Czy brak snu utrudnia odchudzanie?

Tak.

Niewystarczająca ilość snu może wpływać na apetyt i wybory żywieniowe.

Osoba niewyspana może mieć większą ochotę na produkty wysokoenergetyczne i mniejszą motywację do aktywności.

Dlatego sen jest jednym z elementów, które warto uwzględnić podczas leczenia otyłości.

Czy niektóre leki powodują przyrost masy ciała?

Tak.

Niektóre leki mogą sprzyjać zwiększeniu masy ciała lub powodować większy apetyt.

Dotyczy to między innymi wybranych leków stosowanych w psychiatrii, neurologii, diabetologii czy leczeniu innych chorób przewlekłych.

Jeżeli masa ciała zaczęła szybko rosnąć po rozpoczęciu nowego leczenia, warto powiedzieć o tym lekarzowi.

Nie należy jednak samodzielnie odstawiać leku.

Czy PCOS może utrudniać schudnięcie?

Zespół policystycznych jajników (PCOS) może wiązać się między innymi z zaburzeniami gospodarki hormonalnej i zwiększonym ryzykiem insulinooporności.

U części kobiet może współwystępować z nadmierną masą ciała.

Nie oznacza to jednak, że PCOS uniemożliwia redukcję masy ciała.

W przypadku podejrzenia PCOS potrzebna jest odpowiednia diagnostyka i ocena objawów.

Czy menopauza powoduje tycie?

Zmiany hormonalne związane z menopauzą mogą wpływać na rozmieszczenie tkanki tłuszczowej, skład ciała i tempo przemiany materii.

Znaczenie ma również naturalna utrata masy mięśniowej i zmiana aktywności fizycznej wraz z wiekiem.

W efekcie część kobiet obserwuje wzrost masy ciała lub zmianę sylwetki.

Czy metabolizm może być „zepsuty”?

Określenie „zepsuty metabolizm” jest bardzo uproszczone.

Organizm dostosowuje się do zmian masy ciała i ilości dostarczanej energii. Podczas redukcji masy ciała zapotrzebowanie energetyczne może się zmniejszyć.

Nie oznacza to jednak, że metabolizm przestaje działać.

Właśnie dlatego po schudnięciu utrzymanie niższej masy ciała może być trudniejsze niż jej początkowa redukcja.

Czy wcześniejsze diety mogą utrudniać odchudzanie?

Wielokrotne stosowanie bardzo restrykcyjnych diet może utrwalać niekorzystne zachowania żywieniowe.

Po okresie silnego ograniczania jedzenia może pojawić się zwiększony apetyt, podjadanie lub powrót do wcześniejszego sposobu odżywiania.

Problemem często nie jest więc brak kolejnej „idealnej diety”, ale znalezienie sposobu odżywiania, który można utrzymać przez długi czas.

Czy trzeba jeść bardzo mało, żeby schudnąć?

Nie.

Bardzo restrykcyjne ograniczanie jedzenia nie jest dobrym sposobem na długoterminowe leczenie otyłości.

Zbyt mała ilość jedzenia może powodować głód, osłabienie i trudności z utrzymaniem diety.

Celem powinien być sposób odżywiania, który pozwala stopniowo zmniejszać masę ciała, a jednocześnie dostarcza odpowiedniej ilości składników odżywczych.

Dlaczego na początku chudnę, a później waga się zatrzymuje?

To częste zjawisko.

Wraz ze spadkiem masy ciała zmniejsza się również zapotrzebowanie energetyczne organizmu.

Dodatkowo organizm może częściowo dostosowywać się do mniejszej ilości dostarczanej energii.

Dlatego tempo redukcji może z czasem zwolnić lub pojawić się okres, w którym masa ciała przez kilka tygodni niewiele się zmienia.

Nie musi to oznaczać, że leczenie przestało działać.

Czy waga może stać w miejscu mimo diety?

Tak.

Masa ciała nie jest stała z dnia na dzień.

Na wynik na wadze wpływają między innymi:

• ilość wody w organizmie,
• zawartość przewodu pokarmowego,
• sól w diecie,
• cykl menstruacyjny,
• aktywność fizyczna,
• stres,
• sen.

Dlatego pojedynczy pomiar nie pokazuje rzeczywistej zmiany ilości tkanki tłuszczowej.

Kiedy warto poszukać medycznej przyczyny problemów z wagą?

Warto skonsultować się z lekarzem, szczególnie jeśli:

• masa ciała szybko rośnie bez wyraźnej przyczyny,
• występują inne niepokojące objawy,
• redukcja masy ciała wielokrotnie kończy się niepowodzeniem,
• pojawiają się zaburzenia miesiączkowania,
• występuje nadmierne zmęczenie,
• pojawiają się zaburzenia snu,
• stosowane są leki mogące wpływać na masę ciała,
• występują cukrzyca, nadciśnienie lub inne choroby metaboliczne.

Lekarz może ocenić, czy potrzebna jest dodatkowa diagnostyka.

Jak wygląda diagnostyka problemów z redukcją masy ciała?

Nie ma jednego zestawu badań odpowiedniego dla każdego.

Lekarz może rozpocząć od szczegółowego wywiadu dotyczącego:

• sposobu odżywiania,
• aktywności fizycznej,
• snu,
• stresu,
• zmian masy ciała,
• stosowanych leków,
• chorób przewlekłych.

W zależności od sytuacji może zlecić również wybrane badania laboratoryjne, na przykład ocenę glukozy, HbA1c, lipidogramu czy funkcji tarczycy.

Czy trzeba zbadać wszystkie hormony?

Nie.

Wykonywanie dużej liczby badań hormonalnych „na wszelki wypadek” nie zawsze jest potrzebne.

Diagnostykę dobiera się do objawów i historii pacjenta.

Dzięki temu można uniknąć niepotrzebnych badań i skupić się na rzeczywistych przyczynach problemu.

Czy można schudnąć mimo insulinooporności lub niedoczynności tarczycy?

Tak.

Zarówno osoby z insulinoopornością, jak i osoby z prawidłowo leczoną niedoczynnością tarczycy mogą skutecznie redukować masę ciała.

Jeżeli występuje choroba wpływająca na metabolizm, ważne jest jej odpowiednie leczenie.

Nie oznacza to jednak, że po wyrównaniu jednego parametru masa ciała automatycznie wróci do normy.

Co zrobić, jeśli kolejne diety nie działają?

Zamiast rozpoczynać kolejną restrykcyjną dietę, warto spróbować znaleźć przyczynę problemu.

Pomocna może być ocena:

• sposobu odżywiania,
• aktywności,
• snu,
• apetytu,
• chorób współistniejących,
• stosowanych leków,
• dotychczasowych prób redukcji masy ciała.

U osób z otyłością można również rozważyć profesjonalne leczenie, w tym farmakoterapię, jeżeli istnieją do niej wskazania.

Podsumowanie

Trudności ze schudnięciem nie zawsze oznaczają brak silnej woli. Na masę ciała wpływa wiele czynników – od sposobu odżywiania i aktywności, przez sen i stres, aż po choroby, hormony i stosowane leki.

Niedoczynność tarczycy może wpływać na masę ciała, ale zwykle nie jest jedyną przyczyną otyłości. Insulinooporność również nie „blokuje” odchudzania, a leptynooporność jest jednym z wielu mechanizmów regulujących apetyt i masę ciała, a nie prostą odpowiedzią na pytanie, dlaczego ktoś nie może schudnąć.

Jeżeli masa ciała mimo podejmowanych prób nie zmniejsza się lub regularnie wraca, warto spojrzeć na problem szerzej. Dobrze przeprowadzony wywiad i odpowiednio dobrana diagnostyka mogą pomóc ustalić, co utrudnia redukcję masy ciała.

Skuteczne leczenie otyłości nie powinno polegać na ciągłym szukaniu „idealnej diety”. W zależności od sytuacji może obejmować zmianę sposobu odżywiania, aktywność fizyczną, poprawę snu, pracę nad nawykami, leczenie chorób współistniejących, a u części pacjentów również farmakoterapię.