Czy otyłość jest zapisana w genach? Dziedziczenie skłonności do tycia

„Rodzice zawsze byli przy kości, więc ja też mam taką budowę”.

„U nas w rodzinie wszyscy łatwo tyją”.

Takie stwierdzenia często pojawiają się, gdy próbujemy wyjaśnić swoją masę ciała. I rzeczywiście – genetyka ma znaczenie w rozwoju otyłości. Nie oznacza to jednak, że istnieje jeden „gen otyłości”, który przesądza o tym, ile będziemy ważyć.

Masa ciała jest wynikiem skomplikowanego połączenia genów, środowiska, sposobu odżywiania, aktywności fizycznej, snu, hormonów i wielu innych czynników.

Czy otyłość jest dziedziczna?

Tak, ale nie w tak prosty sposób jak kolor oczu czy grupa krwi.

Badania rodzin, bliźniąt i osób adoptowanych wskazują, że czynniki genetyczne odpowiadają za około 40–70% zmienności BMI między ludźmi. Nie oznacza to, że „40–70% Twojej wagi pochodzi z genów”. Jest to miara dziedziczności cechy w określonej populacji i środowisku.

Geny mogą między innymi wpływać na:

• apetyt i odczuwanie głodu,
• uczucie sytości,
• preferencje żywieniowe,
• sposób magazynowania tłuszczu,
• wydatkowanie energii,
• reakcję organizmu na dietę i aktywność fizyczną.

Dlatego dwie osoby jedzące podobnie i mające podobny poziom aktywności mogą z czasem osiągać zupełnie inną masę ciała.

Czy istnieje „gen otyłości”?

Nie ma jednego genu, który odpowiada za większość przypadków otyłości.

W przypadku typowej otyłości bierze udział wiele różnych wariantów genetycznych, z których każdy może mieć stosunkowo niewielki wpływ na masę ciała. W połączeniu mogą jednak zwiększać podatność na przybieranie na wadze.

Dlatego trafniejsze jest mówienie o genetycznej skłonności do otyłości niż o jednym „genie otyłości”.

Co właściwie dziedziczymy?

Nie dziedziczymy konkretnej masy ciała.

Możemy natomiast odziedziczyć cechy, które sprawiają, że utrzymanie prawidłowej masy ciała jest łatwiejsze lub trudniejsze.

Genetyka może wpływać między innymi na to:

• jak szybko pojawia się uczucie głodu,
• jak silne jest uczucie sytości,
• jak organizm reaguje na nadmiar kalorii,
• gdzie odkłada się tkanka tłuszczowa,
• jak zmienia się masa ciała podczas odchudzania.

Oznacza to, że jedna osoba może stosunkowo łatwo kontrolować apetyt, podczas gdy druga będzie odczuwać głód znacznie częściej.

Dlaczego w rodzinach często występuje otyłość?

Jeżeli rodzice mają otyłość, dziecko może odziedziczyć zarówno predyspozycje genetyczne, jak i dorastać w środowisku, które sprzyja podobnym zachowaniom.

Rodzina może mieć wspólne:

• nawyki żywieniowe,
• sposób spędzania wolnego czasu,
• poziom aktywności fizycznej,
• wielkość porcji,
• sposób reagowania na stres,
• podejście do jedzenia.

Dlatego podobna masa ciała członków rodziny nie jest dowodem wyłącznie na dziedziczenie genetyczne.

Czy jeśli rodzice mają otyłość, dziecko na pewno też będzie otyłe?

Nie.

Obciążenie rodzinne zwiększa ryzyko, ale nie przesądza o przyszłej masie ciała.

Geny działają w określonym środowisku. Ten sam zestaw predyspozycji może prowadzić do różnych rezultatów w zależności od sposobu odżywiania, aktywności, snu, leków, chorób i innych czynników.

Dlatego genetyczna skłonność nie jest wyrokiem.

Dlaczego niektórzy tyją łatwiej niż inni?

To jedno z pytań, na które genetyka pomaga odpowiedzieć.

Różnice między ludźmi mogą dotyczyć między innymi regulacji apetytu i sytości. U jednej osoby niewielka ilość jedzenia wystarczy, aby poczuła się najedzona. Inna może potrzebować większej porcji albo szybciej ponownie odczuwać głód.

Znaczenie mogą mieć również różnice w spontanicznej aktywności, wydatkowaniu energii i sposobie, w jaki organizm magazynuje nadmiar energii.

Nie oznacza to, że metabolizm jednej osoby jest „zepsuty”. Biologia każdego człowieka jest po prostu nieco inna.

Czy genetyka może utrudniać odchudzanie?

Tak.

Badania wskazują, że czynniki genetyczne mogą wpływać nie tylko na początkową masę ciała, ale również na reakcję organizmu na redukcję masy ciała. U różnych osób tempo i zakres utraty kilogramów mogą być inne mimo podobnego postępowania.

Nie oznacza to jednak, że osoba z genetyczną predyspozycją do otyłości nie może schudnąć.

Może natomiast potrzebować bardziej dopasowanego i długoterminowego leczenia.

Czy można „pokonać” geny?

W wielu przypadkach można znacząco ograniczyć ich wpływ.

Geny nie działają w oderwaniu od środowiska. Na masę ciała wpływają również:

• sposób odżywiania,
• aktywność fizyczna,
• sen,
• stres,
• przyjmowane leki,
• choroby współistniejące,
• dostępność i skład żywności.

Dlatego nawet przy dużej predyspozycji genetycznej można wpływać na masę ciała i zdrowie metaboliczne.

Czy badanie genów pokaże, dlaczego tyję?

W większości przypadków nie ma potrzeby wykonywania testu genetycznego tylko dlatego, że ktoś ma nadwagę lub otyłość.

Typowa otyłość jest najczęściej związana z działaniem wielu genów, a nie jednej mutacji. Wynik popularnego testu genetycznego nie powie więc po prostu: „masz gen otyłości, dlatego tyjesz”.

Inaczej może wyglądać sytuacja u osób z ciężką otyłością rozpoczynającą się bardzo wcześnie, szczególnie jeśli towarzyszy jej bardzo nasilony głód, zaburzenia rozwoju lub podobne przypadki w rodzinie.

W takich sytuacjach lekarz może rozważyć diagnostykę genetyczną.

Czym jest otyłość jednogenowa?

To rzadka forma otyłości wynikająca z zaburzenia konkretnego genu.

Niektóre z tych mutacji wpływają na układ regulujący apetyt i sytość, między innymi szlak leptyna–melanokortyna.

Otyłość jednogenowa często:

• zaczyna się bardzo wcześnie,
• może być bardzo nasilona,
• wiąże się z wyjątkowo silnym uczuciem głodu,
• może występować u kilku członków rodziny.

Takie przypadki są jednak rzadkie i nie odpowiadają za większość otyłości występującej w populacji.

Czy genetyka wpływa na to, gdzie odkłada się tłuszcz?

Tak.

Predyspozycje genetyczne mogą wpływać również na rozmieszczenie tkanki tłuszczowej.

U jednej osoby nadmiar tłuszczu będzie odkładał się przede wszystkim w okolicy brzucha, u innej w okolicy bioder i ud.

Ma to znaczenie zdrowotne, ponieważ większa ilość tłuszczu trzewnego wiąże się z większym ryzykiem zaburzeń metabolicznych.

Czy można mieć „dobry metabolizm” zapisany w genach?

Potoczne określenie „dobry metabolizm” jest dużym uproszczeniem.

Na ilość energii zużywanej przez organizm wpływają między innymi:

• masa mięśniowa,
• wiek,
• płeć,
• aktywność fizyczna,
• spontaniczna aktywność w ciągu dnia,
• sposób odżywiania,
• stan zdrowia,
• genetyka.

Dlatego nie istnieje prosty podział na osoby z „dobrym” i „złym” metabolizmem zapisanym w DNA.

Czy otyłość to kwestia silnej woli?

Nie.

Otyłość jest chorobą o złożonych przyczynach.

Osoba z większą genetyczną podatnością może silniej odczuwać głód, mieć mniejsze poczucie sytości lub łatwiej przybierać na wadze w środowisku, w którym wysokoenergetyczna żywność jest łatwo dostępna.

Nie oznacza to, że zachowania nie mają znaczenia. Oznacza jednak, że sprowadzanie otyłości wyłącznie do „braku silnej woli” jest zbyt dużym uproszczeniem.

Co zrobić, jeśli w rodzinie występuje otyłość?

Sama historia rodzinna nie oznacza, że konieczne jest specjalistyczne badanie genetyczne.

Warto natomiast wcześniej zwracać uwagę na:

• stopniowy wzrost masy ciała,
• zwiększający się obwód talii,
• ciśnienie tętnicze,
• poziom glukozy,
• lipidogram,
• aktywność fizyczną,
• jakość i ilość snu.

Jeżeli masa ciała zaczyna systematycznie rosnąć, lepiej zareagować na początku niż czekać, aż problem stanie się zaawansowaną otyłością.

Kiedy warto podejrzewać genetyczną przyczynę otyłości?

Szczególnej uwagi wymagają sytuacje, w których:

• otyłość pojawiła się bardzo wcześnie,
• masa ciała jest bardzo wysoka,
• występuje wyjątkowo silny i trudny do opanowania głód,
• podobny problem występuje u wielu członków rodziny,
• oprócz otyłości występują inne nietypowe objawy.

W takich przypadkach lekarz może zdecydować, czy potrzebna jest konsultacja genetyczna lub endokrynologiczna.

Podsumowanie

Genetyka ma duży wpływ na ryzyko rozwoju otyłości, ale nie oznacza, że masa ciała jest z góry ustalona w DNA.

Nie istnieje jeden uniwersalny „gen otyłości”. Typowa otyłość jest najczęściej wynikiem działania wielu genów, które współdziałają ze środowiskiem i stylem życia. Badania wskazują, że czynniki genetyczne odpowiadają za około 40–70% zmienności BMI między ludźmi, ale nie oznacza to, że taki procent konkretnej masy ciała można przypisać genom.

Dziedziczyć możemy między innymi skłonność do większego apetytu, słabszego odczuwania sytości, określonego sposobu magazynowania tłuszczu czy innej reakcji na odchudzanie.

Genetyczna skłonność do tycia nie jest jednak wyrokiem. Na masę ciała wpływają również czynniki, na które możemy oddziaływać – sposób odżywiania, aktywność, sen, leczenie chorób współistniejących i odpowiednio dobrane leczenie otyłości.

Jeżeli otyłość pojawia się bardzo wcześnie, jest wyjątkowo nasilona lub towarzyszy jej bardzo silny głód i obciążenie rodzinne, warto omówić sytuację z lekarzem. W wybranych przypadkach może istnieć konkretna genetyczna przyczyna, którą można zdiagnozować i odpowiednio leczyć.