Dieta w WZJG i chorobie Crohna – Co jeść, a czego unikać?

Dieta w chorobie Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego (WZJG) często budzi wiele pytań. Pacjenci zastanawiają się, co można jeść, których produktów unikać i czy istnieje specjalny jadłospis, który pomoże utrzymać remisję.

Nie ma jednak jednej diety odpowiedniej dla wszystkich osób z nieswoistymi chorobami zapalnymi jelit (NZJ). To, co dobrze toleruje jedna osoba, u innej może powodować wzdęcia, ból brzucha czy biegunkę.

Sposób żywienia powinien być dopasowany przede wszystkim do aktywności choroby, indywidualnej tolerancji produktów oraz stanu odżywienia.

Czy istnieje dieta na WZJG i Crohna?

Nie ma jednej diety, która leczyłaby WZJG lub chorobę Crohna.

Odpowiednie żywienie jest jednak ważnym elementem leczenia. Może pomóc utrzymać prawidłową masę ciała, zapobiegać niedoborom i dostarczać organizmowi energii potrzebnej do regeneracji.

Dieta powinna wyglądać inaczej podczas zaostrzenia, a inaczej w okresie remisji.

Dieta podczas remisji

Jeżeli choroba jest wyciszona i pacjent dobrze toleruje większość produktów, dieta powinna być możliwie urozmaicona i odżywcza.

W jadłospisie warto uwzględniać:

• warzywa i owoce – zgodnie z indywidualną tolerancją,
• produkty zbożowe,
• źródła białka,
• ryby,
• jaja,
• nabiał, jeśli jest dobrze tolerowany,
• zdrowe tłuszcze,
• odpowiednią ilość płynów.

Nie ma potrzeby eliminowania dużej liczby produktów tylko dlatego, że występuje WZJG lub Crohn.

Co jeść przy WZJG?

Nie istnieje jeden uniwersalny jadłospis dla wszystkich pacjentów z WZJG.

W okresie remisji wiele osób może jeść normalnie, dbając o różnorodność i odpowiednią ilość składników odżywczych.

Warto zwracać uwagę na produkty będące źródłem:

• białka,
• żelaza,
• wapnia,
• witaminy D,
• witaminy B12,
• kwasu foliowego.

Ma to szczególne znaczenie u osób, u których wcześniej występowały niedobory lub anemia.

Co jeść przy chorobie Crohna?

Również w chorobie Crohna nie ma jednej obowiązkowej diety.

W remisji najważniejsze jest dostarczanie odpowiedniej ilości energii i składników odżywczych.

Warto regularnie spożywać produkty zawierające białko, takie jak:

• ryby,
• mięso,
• jaja,
• nabiał,
• rośliny strączkowe – jeśli są dobrze tolerowane.

W przypadku Crohna dieta może wymagać większych modyfikacji, jeśli występują zwężenia jelit, przebyte operacje lub problemy ze wchłanianiem składników odżywczych.

Czy są produkty zakazane przy WZJG i Crohnie?

Nie ma uniwersalnej listy produktów całkowicie zakazanych wszystkim pacjentom.

Niektóre produkty mogą jednak nasilać objawy u konkretnej osoby.

Częściej problemem bywają między innymi:

• bardzo tłuste potrawy,
• potrawy smażone,
• bardzo ostre przyprawy,
• alkohol,
• duże ilości kawy lub innych napojów zawierających kofeinę,
• bardzo słodkie produkty i napoje.

Nie oznacza to, że każdy pacjent musi całkowicie z nich zrezygnować.

Najważniejsza jest obserwacja własnej tolerancji.

Czy błonnik jest dobry przy WZJG?

Błonnik nie jest automatycznie przeciwwskazany.

W okresie remisji wiele osób może bez problemu spożywać produkty bogate w błonnik, w tym warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste czy nasiona.

Podczas zaostrzenia duża ilość błonnika nierozpuszczalnego może jednak nasilać objawy u części pacjentów.

Wtedy lepiej tolerowane mogą być:

• gotowane warzywa,
• obrane owoce,
• dojrzałe banany,
• jasne pieczywo,
• ryż,
• drobne kasze.

Sposób żywienia powinien być dostosowany do aktualnego stanu jelit.

Czy podczas zaostrzenia trzeba jeść tylko lekkostrawne produkty?

Nie ma jednej obowiązkowej diety na zaostrzenie.

U części osób ograniczenie produktów ciężkostrawnych, tłustych i bardzo bogatych w błonnik może zmniejszyć dolegliwości.

Nie należy jednak bez potrzeby przechodzić na bardzo restrykcyjną dietę.

Podczas zaostrzenia organizm może potrzebować nawet większej ilości energii i białka, dlatego ważne jest, aby mimo objawów dostarczać odpowiednią ilość pożywienia.

Co jeść podczas zaostrzenia WZJG?

Wiele osób lepiej toleruje w tym okresie mniejsze i częstsze posiłki.

Przykładowo mogą sprawdzić się:

• ryż,
• ziemniaki,
• jasne pieczywo,
• gotowane warzywa,
• banany,
• pieczone jabłka,
• jajka,
• chude mięso,
• ryby,
• jogurt lub inne produkty mleczne, jeśli są dobrze tolerowane.

Nie jest to jednak gotowa lista „dozwolonych” produktów. Jeżeli konkretny produkt nasila objawy, nawet jeśli zwykle jest uznawany za lekkostrawny, warto go czasowo ograniczyć.

Czy trzeba unikać nabiału?

Nie, chyba że powoduje dolegliwości lub występuje nietolerancja laktozy.

Nabiał może być wartościowym źródłem białka i wapnia.

Jeżeli mleko powoduje wzdęcia, bóle brzucha lub biegunkę, można sprawdzić tolerancję produktów bez laktozy lub innych źródeł wapnia.

Nie ma potrzeby rezygnowania z całego nabiału bez wyraźnej przyczyny.

Czy gluten jest szkodliwy przy WZJG i Crohnie?

U większości osób z WZJG lub Crohnem nie ma potrzeby stosowania diety bezglutenowej.

Gluten powinien być eliminowany przede wszystkim wtedy, gdy istnieją ku temu wskazania, na przykład rozpoznana celiakia.

Samodzielne wykluczenie pieczywa, makaronów i innych produktów zawierających gluten może niepotrzebnie ograniczyć dietę.

Czy można jeść warzywa i owoce?

Tak.

Warzywa i owoce są ważnym elementem zdrowej diety, ale ich tolerancja może zmieniać się w zależności od aktywności choroby.

Podczas remisji wiele osób może spożywać je bez ograniczeń.

W czasie zaostrzenia lepiej tolerowane mogą być warzywa gotowane i obrane owoce, szczególnie jeśli surowe produkty nasilają objawy.

Czy ostre przyprawy nasilają WZJG?

Ostre przyprawy nie powodują WZJG ani Crohna.

U części osób mogą jednak nasilać objawy, takie jak pieczenie, ból brzucha czy biegunka.

Jeżeli zauważasz taką zależność, warto ograniczyć ostre potrawy w okresie nasilonych dolegliwości.

Nie oznacza to jednak, że ostre przyprawy są zakazane dla każdego pacjenta.

Czy można pić kawę?

Kawa nie jest zakazana przy WZJG ani Crohnie.

Kofeina może jednak przyspieszać pracę jelit i u niektórych osób nasilać biegunkę lub częstsze wypróżnienia.

Jeżeli po kawie objawy się nasilają, warto ograniczyć jej ilość lub wybrać napój bezkofeinowy.

A alkohol?

Alkohol może podrażniać przewód pokarmowy i u części osób nasilać dolegliwości.

Podczas aktywnego zaostrzenia najlepiej go unikać.

W okresie remisji tolerancja może być różna, ale osoby z chorobami zapalnymi jelit powinny zachować ostrożność, szczególnie jeśli przyjmują leki, z którymi alkohol może wchodzić w niekorzystne interakcje.

Co pić przy WZJG i Crohnie?

Najważniejsza jest odpowiednia ilość płynów.

Najlepszym wyborem jest przede wszystkim:

• woda,
• delikatne napary,
• doustne płyny nawadniające w przypadku nasilonej biegunki i odwodnienia.

Warto ograniczać duże ilości napojów gazowanych i bardzo słodkich, szczególnie jeśli nasilają objawy.

Podczas częstych biegunek samo picie wody może nie wystarczyć do uzupełnienia utraconych elektrolitów.

Czy dieta FODMAP pomaga przy WZJG i Crohnie?

Dieta low FODMAP może pomóc niektórym osobom z IBD, szczególnie wtedy, gdy mimo wyciszenia stanu zapalnego nadal występują wzdęcia, bóle brzucha czy zaburzenia rytmu wypróżnień.

Nie jest jednak dietą lecząca stan zapalny.

Ze względu na liczne ograniczenia najlepiej stosować ją pod opieką dietetyka, szczególnie jeśli ma być stosowana przez dłuższy czas.

Czy podczas zaostrzenia można jeść normalnie?

To zależy od nasilenia objawów.

Przy łagodnym zaostrzeniu wiele osób nadal może spożywać większość produktów, modyfikując jedynie ich ilość i sposób przygotowania.

Przy ciężkim zaostrzeniu może być konieczne bardziej znaczące dostosowanie diety, a czasami nawet żywienie medyczne.

Nie należy jednak samodzielnie głodzić się ani przechodzić na bardzo restrykcyjną dietę.

Co jeść przy zwężeniu jelita w chorobie Crohna?

To szczególna sytuacja.

Jeżeli choroba Crohna spowodowała zwężenie jelita, duża ilość błonnika i produktów trudnych do rozdrobnienia może zwiększać ryzyko problemów z przechodzeniem treści pokarmowej.

W zależności od stopnia zwężenia lekarz może zalecić czasowo dietę o ograniczonej zawartości błonnika lub inne modyfikacje żywienia.

Przy znacznym zwężeniu konieczne jest ustalenie sposobu żywienia z lekarzem, ponieważ sama dieta nie usuwa zwężenia.

Czy dieta może wyleczyć WZJG lub Crohna?

Nie.

Dieta może pomóc lepiej radzić sobie z objawami i zapobiegać niedoborom, ale nie zastępuje leczenia przeciwzapalnego.

Dotyczy to zarówno WZJG, jak i choroby Crohna.

Jeżeli występuje aktywny stan zapalny, konieczne może być leczenie farmakologiczne, a w niektórych sytuacjach również leczenie chirurgiczne.

Czy warto prowadzić dzienniczek żywieniowy?

Tak.

Dzienniczek może pomóc zauważyć, czy określone produkty rzeczywiście wiążą się z nasileniem objawów.

Można zapisywać:

• co zostało zjedzone,
• wielkość posiłku,
• godzinę posiłku,
• liczbę wypróżnień,
• ból brzucha,
• wzdęcia,
• inne dolegliwości.

Warto obserwować zależności przez dłuższy czas, ponieważ pojedyncza reakcja na produkt nie zawsze oznacza jego nietolerancję.

Czy przy WZJG i Crohnie łatwo o niedobory?

Tak.

Ryzyko niedoborów może zwiększać się szczególnie podczas aktywnej choroby, częstych biegunek, ograniczania diety oraz po operacjach jelita.

Może dotyczyć między innymi:

• żelaza,
• witaminy B12,
• kwasu foliowego,
• witaminy D,
• wapnia,
• białka.

Dlatego przy długotrwałych objawach lub nieprawidłowej masie ciała lekarz może zalecić kontrolę wybranych parametrów.

Czy suplementy są potrzebne?

Nie każda osoba z WZJG lub Crohnem potrzebuje suplementacji.

Suplementy powinny być stosowane przede wszystkim wtedy, gdy występuje niedobór lub zwiększone zapotrzebowanie.

Szczególne znaczenie może mieć uzupełnienie żelaza, witaminy B12, kwasu foliowego, witaminy D lub innych składników, jeśli badania potwierdzą ich niedobór.

Nie warto przyjmować wielu preparatów „na wszelki wypadek”.

Jak powinien wyglądać jadłospis?

Najlepiej, jeśli jest prosty, różnorodny i dostosowany do indywidualnej tolerancji.

Przykładowy dzień może wyglądać następująco:

Śniadanie: owsianka z bananem i jogurtem lub jajka z pieczywem.

II śniadanie: dojrzały banan, jogurt lub kanapka.

Obiad: ryż lub ziemniaki, pieczona ryba lub kurczak oraz gotowane warzywa.

Podwieczorek: pieczone jabłko lub jogurt.

Kolacja: kanapki z jajkiem, twarożkiem lub chudą wędliną.

To jedynie przykład. Przy aktywnej chorobie, niedoborach, zwężeniach jelit czy nietolerancjach jadłospis powinien być odpowiednio zmodyfikowany.

Czy trzeba jeść małe posiłki?

Nie ma obowiązku jedzenia pięciu czy sześciu posiłków dziennie.

Niektórym osobom lepiej służą mniejsze i częstsze posiłki, szczególnie podczas zaostrzenia.

Inni dobrze tolerują trzy większe posiłki.

Najważniejsze jest, aby całodzienna dieta dostarczała odpowiedniej ilości energii i składników odżywczych.

Kiedy warto skonsultować dietę?

Pomoc dietetyka lub lekarza może być szczególnie przydatna, gdy:

• masa ciała spada,
• występują niedobory,
• dieta staje się coraz bardziej ograniczona,
• wiele produktów powoduje dolegliwości,
• występuje aktywne zaostrzenie,
• pojawiają się zwężenia jelit,
• pacjent jest po operacji przewodu pokarmowego.

Dobrze dobrana dieta może pomóc uniknąć niepotrzebnych eliminacji i niedożywienia.

Kiedy objawy wymagają konsultacji lekarskiej?

Jeżeli mimo zmian w diecie utrzymują się:

• częste biegunki,
• krew w stolcu,
• silne bóle brzucha,
• utrata masy ciała,
• gorączka,
• znaczne osłabienie,

nie należy próbować rozwiązać problemu wyłącznie za pomocą diety.

Objawy mogą wskazywać na aktywny stan zapalny lub inne powikłanie wymagające diagnostyki i leczenia.

Podsumowanie

Nie istnieje jedna dieta dla wszystkich osób z WZJG i chorobą Leśniowskiego-Crohna. Sposób żywienia powinien być dostosowany do aktywności choroby, indywidualnej tolerancji produktów oraz stanu odżywienia.

W okresie remisji warto dążyć do możliwie różnorodnej diety, która dostarcza odpowiedniej ilości energii, białka, witamin i składników mineralnych. Nie ma potrzeby eliminowania produktów tylko dlatego, że występuje choroba zapalna jelit.

Podczas zaostrzenia niektóre osoby lepiej tolerują mniejsze posiłki, produkty gotowane, mniej tłuste potrawy i ograniczenie części błonnika. Nie oznacza to jednak konieczności stosowania bardzo restrykcyjnej diety.

W chorobie Crohna szczególnej uwagi wymaga żywienie przy zwężeniach jelita, natomiast przy częstych biegunkach ważne jest odpowiednie nawodnienie i uzupełnianie elektrolitów.

Dieta może pomóc zmniejszyć niektóre dolegliwości i zapobiegać niedoborom, ale nie zastępuje leczenia WZJG ani Crohna. Jeżeli pojawia się utrata masy ciała, krew w stolcu, nasilona biegunka lub inne niepokojące objawy, warto skonsultować sytuację z lekarzem zamiast samodzielnie wprowadzać kolejne ograniczenia żywieniowe.

Najlepsza dieta to taka, która jest dobrze tolerowana, dostarcza wszystkich potrzebnych składników i pozwala pacjentowi normalnie funkcjonować – zarówno podczas remisji, jak i w okresie zaostrzenia.