Spastyczność w SM – Przyczyny, objawy i leczenie

Spastyczność jest jednym z częstszych objawów neurologicznych, które mogą występować w przebiegu stwardnienia rozsianego (SM). Objawia się przede wszystkim zwiększonym napięciem mięśni, ich sztywnością oraz trudnością w wykonywaniu niektórych ruchów. U części osób pojawiają się również bolesne skurcze lub nagłe, mimowolne ruchy kończyn.

Nasilenie spastyczności może być bardzo różne. U niektórych osób jest jedynie niewielkim uczuciem sztywności, u innych może utrudniać chodzenie, zmianę pozycji, ubieranie się czy wykonywanie codziennych czynności.

Dobra wiadomość jest taka, że istnieje wiele metod pozwalających ograniczyć objawy i poprawić funkcjonowanie.

Czym jest spastyczność w stwardnieniu rozsianym?

Spastyczność to zaburzenie napięcia mięśniowego związane z nieprawidłowym działaniem układu nerwowego. W SM może wynikać z uszkodzenia szlaków nerwowych odpowiedzialnych za kontrolowanie ruchów i napięcia mięśni.

Mięśnie stają się bardziej napięte i stawiają większy opór podczas ruchu. W praktyce może to powodować uczucie:

sztywności mięśni,
ciężkości nóg,
ograniczenia zakresu ruchu,
trudności w rozluźnieniu mięśnia,
mimowolnego napinania mięśni.

Spastyczność może dotyczyć jednej kończyny, kilku grup mięśni albo większej części ciała.

Jakie są objawy spastyczności w SM?

Objawy zależą od tego, które mięśnie są zajęte i jak nasilone są zaburzenia napięcia.

Najczęściej pojawiają się:

sztywność mięśni,
zwiększone napięcie mięśni,
uczucie ciężkości nóg,
trudności w poruszaniu kończyną,
ograniczenie zakresu ruchu,
nagłe skurcze mięśni,
bolesne skurcze,
mimowolne zgięcie lub wyprost kończyny,
problemy z chodzeniem,
trudności ze zmianą pozycji ciała.

U niektórych osób mogą występować również powtarzające się, gwałtowne ruchy kończyny określane jako klonus.

Spastyczność a skurcze mięśni – czy to to samo?

Nie do końca.

Spastyczność oznacza przede wszystkim utrzymujące się lub nasilone napięcie mięśni oraz zwiększony opór podczas ruchu. Skurcze lub spasmy to natomiast nagłe, mimowolne napięcia mięśni.

Oba problemy mogą występować jednocześnie. Osoba z SM może więc mieć stale sztywne mięśnie, a dodatkowo doświadczać nagłych i bolesnych skurczów.

Gdzie najczęściej występuje spastyczność w SM?

Spastyczność może pojawić się w różnych częściach ciała, jednak szczególnie często dotyczy kończyn dolnych.

Może powodować między innymi:

sztywność ud i łydek,
trudności ze zginaniem kolan,
problemy z prawidłowym ustawieniem stopy,
uczucie ciężkości nóg,
utrudnione chodzenie,
problemy z przenoszeniem ciężaru ciała.

Spastyczność może również dotyczyć rąk. Wówczas utrudnia między innymi precyzyjne ruchy, chwytanie przedmiotów czy wykonywanie czynności wymagających sprawności dłoni.

Co nasila spastyczność w SM?

Nasilenie spastyczności nie zawsze jest stałe. Objawy mogą zmieniać się w zależności od sytuacji.

Do czynników, które mogą nasilać spastyczność, należą między innymi:

infekcje,
problemy z pęcherzem, w tym zakażenia dróg moczowych,
zaparcia,
ból,
zmęczenie,
stres,
niektóre problemy skórne,
długotrwałe pozostawanie w jednej pozycji,
niewłaściwie dobrana aktywność fizyczna.

Dlatego nagłe zwiększenie napięcia mięśni nie zawsze oznacza, że samo SM gwałtownie się pogorszyło. Warto również poszukać czynnika, który może nasilać objawy.

Czy spastyczność może być bolesna?

Tak. Sama sztywność nie zawsze powoduje ból, ale silne napięcie mięśni i powtarzające się skurcze mogą prowadzić do bolesności.

Ból może pojawić się również wtedy, gdy przez dłuższy czas ograniczony jest zakres ruchu stawu lub mięsień pozostaje w nieprawidłowej pozycji.

Jeżeli spastyczność zaczyna powodować ból, zaburzenia snu albo utrudnia codzienne funkcjonowanie, warto omówić ją z lekarzem lub fizjoterapeutą.

Czy spastyczność zawsze należy całkowicie wyeliminować?

Nie zawsze.

Choć nadmierne napięcie mięśni może być bardzo uciążliwe, u niektórych osób pewien poziom sztywności może pomagać w utrzymaniu pozycji ciała lub przemieszczaniu się, szczególnie gdy jednocześnie występuje znaczne osłabienie mięśni.

Dlatego celem leczenia nie musi być całkowite „rozluźnienie” wszystkich mięśni. Najważniejsze jest osiągnięcie takiego poziomu napięcia, który pozwala na możliwie dobre funkcjonowanie i komfort.

Jak diagnozuje się spastyczność w SM?

Podstawą jest badanie neurologiczne i ocena tego, jak zwiększone napięcie mięśni wpływa na codzienne funkcjonowanie.

Lekarz lub fizjoterapeuta może ocenić między innymi:

napięcie poszczególnych grup mięśni,
zakres ruchu w stawach,
siłę mięśniową,
sposób chodzenia,
równowagę,
częstotliwość i charakter skurczów,
występowanie bólu,
wpływ spastyczności na sen i codzienne czynności.

Ważne jest również ustalenie, czy nie występuje czynnik, który dodatkowo nasila spastyczność, na przykład infekcja, zaparcie lub ból.

Leczenie spastyczności w SM

Leczenie powinno być indywidualnie dopasowane do rodzaju i nasilenia objawów. Zwykle wykorzystuje się kilka metod jednocześnie.

Możliwe postępowanie obejmuje:

fizjoterapię,
ćwiczenia i rozciąganie,
odpowiednie pozycjonowanie,
terapię zajęciową,
leki zmniejszające napięcie mięśni,
leczenie miejscowe, np. toksynę botulinową,
w ciężkich przypadkach specjalistyczne metody leczenia.

Podejście wielokierunkowe jest często potrzebne, ponieważ spastyczność może wpływać jednocześnie na ruch, ból, sen, samodzielność i bezpieczeństwo.

Fizjoterapia przy spastyczności

Fizjoterapia jest ważnym elementem leczenia spastyczności w SM.

W zależności od potrzeb może obejmować:

ćwiczenia zwiększające zakres ruchu,
rozciąganie mięśni,
ćwiczenia aktywne,
naukę prawidłowych pozycji,
pracę nad chodem,
ćwiczenia poprawiające równowagę,
dobór odpowiednich pomocy ortopedycznych lub ortez.

Regularne ćwiczenia mogą pomóc utrzymać ruchomość mięśni i stawów oraz ograniczać konsekwencje długotrwałego zwiększonego napięcia.

Ćwiczenia powinny być jednak odpowiednio dobrane. Zbyt intensywna lub nieprawidłowo wykonywana aktywność może u części osób przejściowo nasilać objawy.

Leki na spastyczność w SM

Jeżeli sama fizjoterapia nie wystarcza, lekarz może rozważyć leczenie farmakologiczne.

W zależności od sytuacji stosowane są między innymi:

baklofen,
tyzanidyna,
gabapentyna,
w wybranych sytuacjach inne leki działające na napięcie mięśniowe.

Dobór leku zależy od rodzaju spastyczności, jej nasilenia, innych objawów oraz chorób i leków przyjmowanych przez pacjenta.

Leczenie często rozpoczyna się od małej dawki, którą następnie stopniowo dostosowuje się do uzyskanego efektu i tolerancji.

Ważne jest znalezienie równowagi pomiędzy zmniejszeniem nadmiernego napięcia a zachowaniem odpowiedniej siły mięśni. Zbyt duże zmniejszenie napięcia może bowiem powodować osłabienie i utrudniać funkcjonowanie.

Toksyna botulinowa na spastyczność

W przypadku spastyczności ogniskowej, czyli dotyczącej konkretnych mięśni lub niewielkiej grupy mięśni, lekarz może rozważyć zastosowanie toksyny botulinowej.

Preparat podaje się bezpośrednio do wybranych mięśni. Metoda może być stosowana między innymi wtedy, gdy miejscowa spastyczność powoduje ból albo ogranicza funkcjonowanie.

Efekt nie jest trwały i z czasem ustępuje, dlatego leczenie może wymagać powtarzania. Fizjoterapia jest często łączona z terapią toksyną botulinową, aby maksymalnie wykorzystać poprawę ruchomości.

Co zrobić, jeśli spastyczność jest bardzo nasilona?

W przypadku ciężkiej spastyczności, która nie odpowiada odpowiednio na leczenie doustne i fizjoterapię, pacjent może wymagać oceny w specjalistycznym ośrodku zajmującym się leczeniem spastyczności.

W wybranych sytuacjach rozważane są bardziej zaawansowane metody leczenia, między innymi baklofen podawany dokanałowo za pomocą pompy.

Takie leczenie jest zarezerwowane dla odpowiednio dobranych pacjentów i wymaga oceny przez doświadczony zespół.

Czy można samodzielnie zmniejszyć spastyczność?

Codzienne działania mogą pomóc w kontrolowaniu objawów, ale powinny być dostosowane do indywidualnej sytuacji.

Pomocne może być:

regularne wykonywanie zaleconych ćwiczeń,
delikatne rozciąganie,
unikanie długotrwałego pozostawania w jednej pozycji,
odpowiednia organizacja odpoczynku,
obserwowanie sytuacji, w których pojawiają się skurcze,
odpowiednie nawodnienie,
leczenie zaparć i infekcji,
zgłaszanie lekarzowi nowych lub nagle nasilonych objawów.

Dobrym rozwiązaniem może być również prowadzenie dzienniczka spastyczności. Można w nim zapisywać, kiedy pojawia się sztywność lub skurcze, jak długo trwają, co je poprzedzało i jak wpływają na codzienne funkcjonowanie.

Czy spastyczność oznacza postęp SM?

Nie można na tej podstawie samodzielnie stwierdzić, że choroba postępuje.

Spastyczność może występować w różnych postaciach SM i mieć różne nasilenie. Jej nagłe pogorszenie może być związane nie tylko z aktywnością choroby, ale również z infekcją, zaparciami, bólem czy innym czynnikiem nasilającym objawy.

Każde wyraźne i utrzymujące się pogorszenie objawów warto jednak omówić z neurologiem.

Kiedy zgłosić się do lekarza?

Konsultacja jest szczególnie ważna, gdy:

spastyczność wyraźnie się nasila,
pojawiają się nowe bolesne skurcze,
sztywność zaczyna utrudniać chodzenie,
występują problemy z poruszaniem ręką lub nogą,
objawy utrudniają ubieranie się, higienę lub inne codzienne czynności,
spastyczność zaburza sen,
pojawia się ból związany z napięciem mięśni,
zakres ruchu w stawie zaczyna się ograniczać,
objawy pojawiły się nagle lub wyraźnie różnią się od dotychczasowych.

Nagłe nasilenie spastyczności powinno skłonić również do poszukania możliwych czynników wyzwalających, takich jak infekcja, zaparcie lub ból.

Spastyczność w SM – najczęstsze pytania

Czy spastyczność jest częstym objawem SM?

Tak. Spastyczność i skurcze mięśni należą do częstych problemów występujących u osób ze stwardnieniem rozsianym. Ich nasilenie może być bardzo różne.

Czy spastyczność w SM boli?

Może powodować ból, szczególnie gdy występują silne lub częste skurcze mięśni. Sama sztywność nie zawsze jest bolesna.

Czy można wyleczyć spastyczność w SM?

Leczenie ma przede wszystkim na celu zmniejszenie objawów i poprawę funkcjonowania. U części osób można uzyskać znaczną poprawę dzięki połączeniu fizjoterapii, ćwiczeń i leczenia farmakologicznego.

Czy ćwiczenia pomagają na spastyczność?

Tak. Odpowiednio dobrana aktywność, rozciąganie i fizjoterapia są ważnymi elementami postępowania. Program ćwiczeń powinien być dopasowany do możliwości pacjenta.

Czy baklofen pomaga na spastyczność w SM?

Baklofen jest jednym z leków stosowanych w leczeniu spastyczności. Nie jest jednak odpowiedni dla każdego pacjenta, dlatego jego zastosowanie i dawkowanie powinien ustalić lekarz.

Czy spastyczność może nagle się nasilić?

Tak. Na jej nasilenie mogą wpływać między innymi infekcje, zaparcia, ból, stres czy zmęczenie. Nagła zmiana objawów powinna zostać oceniona, szczególnie jeśli nie można znaleźć oczywistego czynnika wyzwalającego.

Podsumowanie

Spastyczność w stwardnieniu rozsianym może objawiać się zwiększonym napięciem i sztywnością mięśni, bolesnymi skurczami, ograniczeniem ruchomości oraz trudnościami w chodzeniu lub wykonywaniu codziennych czynności.

Nie istnieje jedna metoda leczenia odpowiednia dla wszystkich pacjentów. W zależności od rodzaju i nasilenia objawów stosuje się fizjoterapię, ćwiczenia, odpowiednie pozycjonowanie, leki zmniejszające napięcie mięśni, a w wybranych przypadkach również toksynę botulinową lub specjalistyczne metody leczenia.

Najważniejsze jest indywidualne określenie celu terapii. Nie zawsze chodzi o całkowite zniesienie napięcia mięśni, ale o takie jego zmniejszenie, aby poprawić komfort, ruchomość i samodzielność pacjenta.