Diagnostyka AZS – Jak rozpoznać atopowe zapalenie skóry?

Atopowe zapalenie skóry (AZS) jest przewlekłą, zapalną chorobą skóry, której charakterystycznymi objawami są przede wszystkim świąd, suchość skóry oraz nawracające zmiany zapalne. Choroba może wyglądać nieco inaczej u niemowlęcia, dziecka, nastolatka i osoby dorosłej, dlatego jej rozpoznanie wymaga uwzględnienia wieku pacjenta, lokalizacji zmian oraz przebiegu objawów.

Wbrew częstemu przekonaniu nie ma jednego badania krwi, które potwierdzałoby AZS. Diagnostyka atopowego zapalenia skóry opiera się przede wszystkim na rozmowie z pacjentem i dokładnym badaniu dermatologicznym. W określonych sytuacjach lekarz może jednak zlecić dodatkowe badania, np. testy płatkowe, badanie mykologiczne lub biopsję skóry.

Na czym polega diagnostyka AZS?

Rozpoznanie atopowego zapalenia skóry jest przede wszystkim rozpoznaniem klinicznym. Oznacza to, że dermatolog ocenia objawy widoczne na skórze i informacje uzyskane podczas wywiadu.

Lekarz zwraca uwagę przede wszystkim na:

• obecność i nasilenie świądu,
• charakter zmian skórnych,
• suchość skóry,
• lokalizację zmian,
• wiek, w którym pojawiły się pierwsze objawy,
• przewlekły lub nawrotowy przebieg choroby,
• czynniki nasilające i łagodzące objawy,
• występowanie chorób atopowych u pacjenta i jego bliskich.

W wielu przypadkach taki wywiad oraz badanie skóry wystarczają do postawienia rozpoznania.

Jak rozpoznać AZS? Najważniejsze objawy

Jednym z najważniejszych elementów diagnostyki jest ocena charakterystycznego zestawu objawów.

Świąd skóry

Świąd jest jednym z najważniejszych objawów AZS. Może być bardzo nasilony, prowadzić do drapania skóry i powodować jej dalsze uszkodzenie.

U części pacjentów świąd jest szczególnie dokuczliwy wieczorem i w nocy, przez co może utrudniać zasypianie oraz prowadzić do częstego wybudzania.

Suchość skóry

Skóra osób z AZS często jest wyraźnie sucha i bardziej podatna na podrażnienia.

Uszkodzona bariera naskórkowa sprzyja utracie wody oraz zwiększa podatność skóry na działanie czynników zewnętrznych.

Zmiany zapalne

W zależności od fazy choroby mogą pojawić się:

• zaczerwienienie,
• grudki,
• pęcherzyki,
• sączenie,
• strupy,
• złuszczanie,
• pogrubienie skóry,
• przeczosy powstałe wskutek drapania.

Wygląd zmian może się zmieniać wraz z czasem trwania choroby.

Czy miejsce występowania zmian ma znaczenie?

Tak. Lokalizacja zmian jest jednym z elementów, które dermatolog bierze pod uwagę podczas rozpoznawania AZS.

Rozmieszczenie zmian zależy między innymi od wieku pacjenta.

AZS u niemowląt

U najmłodszych dzieci zmiany często pojawiają się na twarzy, szczególnie na policzkach. Mogą występować również na innych częściach ciała.

AZS u dzieci

Wraz z wiekiem lokalizacja zmian może się zmieniać. Często zajęte są okolice zgięć łokciowych i kolanowych.

AZS u dorosłych

U osób dorosłych zmiany mogą obejmować przede wszystkim:

• zgięcia kończyn,
• szyję,
• twarz,
• dłonie,
• powieki,
• inne okolice skóry.

Obraz kliniczny może być jednak różny u poszczególnych pacjentów. AZS może pojawić się również u osoby, która nie chorowała w dzieciństwie.

Co lekarz pyta podczas wywiadu?

Rozmowa z pacjentem jest bardzo ważnym elementem diagnostyki AZS.

Dermatolog może zapytać m.in.:

• Kiedy pojawiły się pierwsze zmiany?
• Czy skóra swędzi?
• Czy objawy występują cały czas, czy pojawiają się okresowo?
• Co powoduje zaostrzenie zmian?
• Czy występują okresy poprawy?
• Jakich kosmetyków używa pacjent?
• Czy objawy nasilają się po zastosowaniu określonych produktów?
• Czy pacjent ma astmę, alergiczny nieżyt nosa lub inne choroby alergiczne?
• Czy podobne problemy występowały u rodziców lub rodzeństwa?
• Czy wcześniej stosowano leczenie i jaki był jego efekt?

Warto przed wizytą przypomnieć sobie, kiedy pojawiły się pierwsze objawy i co powoduje ich pogorszenie. AAD wskazuje również, że pomocne mogą być informacje dotyczące występowania AZS, astmy lub kataru siennego w rodzinie.

Czy AZS można potwierdzić badaniem krwi?

To jedno z najczęstszych pytań dotyczących diagnostyki atopowego zapalenia skóry.

Nie ma pojedynczego badania krwi, które potwierdza AZS.

U części pacjentów obserwuje się podwyższone stężenie całkowitego IgE, jednak jego prawidłowy poziom nie wyklucza AZS. Z kolei podwyższone IgE nie oznacza automatycznie, że pacjent choruje na atopowe zapalenie skóry.

Dlatego samo wykonanie morfologii, IgE całkowitego czy panelu alergicznego nie powinno zastępować badania dermatologicznego.

IgE a atopowe zapalenie skóry

IgE jest przeciwciałem związanym z reakcjami alergicznymi. U części osób z AZS jego poziom jest podwyższony.

Nie oznacza to jednak, że:

wysokie IgE = AZS

ani że:

prawidłowe IgE = brak AZS.

Poziom IgE może być jednym z elementów szerszej oceny pacjenta, ale nie stanowi samodzielnego kryterium rozpoznania atopowego zapalenia skóry.

Czy przy AZS wykonuje się testy alergiczne?

Nie u każdego pacjenta.

Testy alergiczne mogą być przydatne w określonych sytuacjach, ale nie są rutynowym badaniem służącym do rozpoznawania AZS. AAD zwraca uwagę, że rutynowe testy skórne i badania krwi w kierunku alergii nie są przydatne do samego rozpoznawania egzemy.

Ich wykonanie może być rozważane, jeżeli wywiad wskazuje na możliwość konkretnej alergii lub gdy lekarz podejrzewa dodatkowy problem alergiczny.

Szczególne znaczenie mogą mieć wtedy objawy sugerujące, że określony alergen ma związek z zaostrzeniem choroby.

Testy płatkowe – kiedy są potrzebne?

Testy płatkowe służą przede wszystkim do wykrywania alergii kontaktowej.

Mogą być szczególnie przydatne, gdy:

• AZS nie reaguje prawidłowo na leczenie,
• zmiany mają nietypowy charakter,
• choroba pojawiła się w dorosłym wieku,
• objawy dotyczą przede wszystkim dłoni, twarzy lub innych miejsc narażonych na kontakt z kosmetykami i substancjami chemicznymi,
• istnieje podejrzenie alergii na składnik kosmetyku, leku lub innego produktu.

Alergiczne kontaktowe zapalenie skóry może przypominać AZS, a obie choroby mogą również współistnieć. W takich przypadkach prawidłowe rozpoznanie ma znaczenie dla dalszego leczenia.

Czy potrzebna jest biopsja skóry?

Zazwyczaj nie.

W typowych przypadkach AZS rozpoznaje się na podstawie wywiadu i badania skóry. Biopsja może być jednak rozważana, gdy obraz zmian jest nietypowy albo lekarz chce wykluczyć inną chorobę skóry.

AAD wskazuje, że biopsja może być jednym z narzędzi diagnostycznych wykorzystywanych w sytuacjach, gdy rozpoznanie jest niepewne lub leczenie nie przynosi oczekiwanej poprawy.

Podczas biopsji lekarz pobiera niewielki fragment skóry, który następnie jest oceniany histopatologicznie.

Nie jest to więc standardowe badanie wykonywane każdej osobie z podejrzeniem AZS.

Czy wykonuje się wymaz ze skóry?

Nie w celu potwierdzenia samego AZS.

W określonych sytuacjach lekarz może jednak pobrać materiał ze skóry, jeżeli podejrzewa zakażenie bakteryjne lub inne powikłanie.

Ma to znaczenie szczególnie wtedy, gdy zmiany:

• wyraźnie się nasilają,
• sączą,
• pokrywają się strupami,
• stają się bolesne,
• pojawia się ropna wydzielina,
• towarzyszy im gorączka lub złe samopoczucie.

Takie objawy mogą wskazywać na infekcję, która wymaga odrębnego postępowania.

Badanie mykologiczne – kiedy jest potrzebne?

Zmiany grzybicze mogą czasami przypominać wyprysk. Jeżeli obraz kliniczny jest nietypowy lub leczenie AZS nie przynosi oczekiwanej poprawy, lekarz może rozważyć diagnostykę w kierunku grzybicy.

W zależności od sytuacji może zostać pobrany materiał ze skóry do badania mikologicznego.

Jest to szczególnie ważne, ponieważ zastosowanie niewłaściwego leczenia bez rozpoznania przyczyny może utrudniać późniejszą ocenę zmian.

Jakie choroby mogą przypominać AZS?

Diagnostyka AZS obejmuje również różnicowanie z innymi chorobami skóry.

Podobne objawy mogą występować m.in. w:

• alergicznym kontaktowym zapaleniu skóry,
• łojotokowym zapaleniu skóry,
• łuszczycy,
• wyprysku z podrażnienia,
• wyprysku pieniążkowatym,
• świerzbie,
• niektórych zakażeniach grzybiczych,
• innych chorobach zapalnych skóry.

Dlatego ważne jest nie tylko stwierdzenie, że skóra jest sucha i swędzi, ale również ocena charakteru zmian i ich rozmieszczenia. Lista chorób wymagających różnicowania może być szczególnie szeroka u dorosłych pacjentów z nietypowym obrazem zmian.

AZS czy alergia kontaktowa?

To ważne rozróżnienie.

W AZS problem związany jest m.in. z przewlekłym stanem zapalnym skóry i zaburzeniem jej bariery. Natomiast alergiczne kontaktowe zapalenie skóry powstaje w wyniku reakcji immunologicznej na konkretną substancję, z którą skóra miała kontakt.

Obie choroby mogą wyglądać podobnie, a u jednej osoby mogą występować jednocześnie.

Jeżeli zmiany są oporne na prawidłowo prowadzone leczenie AZS, dermatolog może rozważyć testy płatkowe w celu wykrycia alergii kontaktowej. AAD uwzględnia patch testing jako jedno z badań, które można rozważyć przy ponownej ocenie nietypowego lub opornego na leczenie zapalenia skóry.

Czy można pomylić AZS z łuszczycą?

Tak.

Obie choroby mogą powodować przewlekłe, nawracające zmiany zapalne, ale ich wygląd i typowa lokalizacja często się różnią.

Dlatego dermatolog podczas badania ocenia m.in.:

• rodzaj zmian,
• ich granice,
• obecność łuski,
• lokalizację,
• wygląd paznokci,
• zajęcie skóry głowy,
• przebieg choroby,
• reakcję na wcześniejsze leczenie.

W przypadku wątpliwości mogą być potrzebne dodatkowe badania.

Czy diagnostyka AZS obejmuje ocenę nasilenia choroby?

Tak. Poza samym rozpoznaniem lekarz może ocenić nasilenie AZS.

Jest to ważne, ponieważ leczenie powinno być dopasowane do aktywności i rozległości choroby.

Do stosowanych narzędzi należą m.in.:

• EASI (Eczema Area and Severity Index),
• SCORAD (Scoring Atopic Dermatitis).

Skale te pozwalają w bardziej uporządkowany sposób ocenić rozległość i nasilenie zmian oraz monitorować odpowiedź na leczenie.

Co ocenia EASI?

EASI uwzględnia m.in.:

• rozległość zmian,
• nasilenie rumienia,
• obrzęk/grudki,
• ślady drapania,
• lichenifikację.

Wynik pomaga lekarzowi określić aktywność choroby i obserwować zmiany w czasie.

Do czego służy SCORAD?

SCORAD również służy do oceny nasilenia AZS. Uwzględnia zarówno zakres zmian skórnych, jak i ich nasilenie oraz objawy zgłaszane przez pacjenta, w tym świąd i zaburzenia snu.

Czy lekarz może rozpoznać AZS podczas jednej wizyty?

W typowym przypadku jest to możliwe.

Jeżeli objawy i ich rozmieszczenie są charakterystyczne, a wywiad wskazuje na przewlekły lub nawrotowy przebieg choroby, dermatolog może postawić rozpoznanie już podczas pierwszej konsultacji.

Nie zawsze jednak sytuacja jest tak jednoznaczna.

Dodatkowej diagnostyki mogą wymagać pacjenci:

• z nietypowymi zmianami,
• z późnym początkiem choroby,
• z brakiem odpowiedzi na prawidłowo dobrane leczenie,
• z podejrzeniem alergii kontaktowej,
• z podejrzeniem infekcji,
• u których występują objawy sugerujące inną chorobę skóry.

Co przygotować przed wizytą u dermatologa?

Dobre przygotowanie może ułatwić rozpoznanie.

Warto zanotować:

• kiedy pojawiły się pierwsze objawy,
• gdzie pojawiły się początkowo,
• jak zmieniały się w czasie,
• co nasila świąd,
• jakie kosmetyki i środki piorące są używane,
• jakie leki i preparaty były stosowane,
• czy leczenie przyniosło poprawę,
• czy w rodzinie występuje AZS, astma lub alergiczny nieżyt nosa.

Jeżeli zmiany mają charakter nawrotowy i w dniu wizyty są mniej nasilone, pomocne mogą być również zdjęcia skóry wykonane podczas zaostrzenia. AAD zwraca uwagę, że AZS ma charakter nawrotowy, dlatego w dniu wizyty skóra nie musi wyglądać tak samo jak podczas największego nasilenia objawów.

Kiedy warto zgłosić się do dermatologa?

Konsultacja jest wskazana, jeśli:

• skóra stale swędzi i jest bardzo sucha,
• pojawiają się nawracające czerwone lub łuszczące się zmiany,
• objawy utrudniają sen,
• zmiany obejmują twarz, powieki lub dłonie,
• skóra pęka lub krwawi wskutek drapania,
• pojawiają się objawy zakażenia,
• dotychczasowe leczenie nie działa,
• nie wiadomo, czy przyczyną jest AZS, alergia kontaktowa czy inna choroba skóry.

Im bardziej nietypowy jest obraz choroby, tym większe znaczenie ma dokładna diagnostyka różnicowa.

Najczęstsze pytania o diagnostykę AZS

Jakie badania zrobić na AZS?

W typowym przypadku nie ma konieczności wykonywania specjalnych badań laboratoryjnych. Rozpoznanie opiera się przede wszystkim na wywiadzie i badaniu skóry. W zależności od sytuacji lekarz może zlecić dodatkowe badania, np. testy płatkowe, badanie w kierunku infekcji lub biopsję.

Czy morfologia wykryje AZS?

Nie. Morfologia nie jest badaniem potwierdzającym atopowe zapalenie skóry.

Czy wysokie IgE oznacza AZS?

Nie. Podwyższone IgE może towarzyszyć atopii, ale nie jest swoiste dla AZS i samo w sobie nie pozwala rozpoznać choroby.

Czy można mieć AZS przy prawidłowym IgE?

Tak. Prawidłowe stężenie IgE nie wyklucza atopowego zapalenia skóry.

Czy trzeba robić testy alergiczne przy AZS?

Nie rutynowo. Testy wykonuje się wtedy, gdy istnieją wskazania wynikające z wywiadu lub obrazu klinicznego. W przypadku podejrzenia alergii kontaktowej szczególnie przydatne mogą być testy płatkowe.

Czy biopsja jest konieczna do rozpoznania AZS?

Zazwyczaj nie. Może być potrzebna w nietypowych przypadkach, gdy lekarz chce wykluczyć inną chorobę skóry.

Czy dermatolog może rozpoznać AZS bez badań?

Tak. W wielu przypadkach dokładny wywiad i badanie dermatologiczne są wystarczające do postawienia rozpoznania.

Podsumowanie

Diagnostyka AZS opiera się przede wszystkim na obrazie klinicznym i wywiadzie, a nie na jednym konkretnym badaniu laboratoryjnym. Dermatolog ocenia przede wszystkim świąd, suchość skóry, charakter zmian, ich lokalizację oraz przewlekły lub nawrotowy przebieg choroby.

Badania dodatkowe są wykonywane wtedy, gdy istnieje konkretne wskazanie. Mogą pomóc m.in. w wykryciu alergii kontaktowej, wykluczeniu infekcji lub innych chorób skóry przypominających AZS. Testy alergiczne, oznaczenie IgE czy biopsja nie są rutynowo potrzebne każdemu pacjentowi.

Prawidłowa diagnoza ma duże znaczenie, ponieważ różne choroby skóry mogą wyglądać podobnie, ale wymagają odmiennego leczenia. Jeżeli zmiany są przewlekłe, nawracają, nasilają się lub nie reagują na dotychczasową terapię, warto skonsultować się z dermatologiem i ponownie ocenić rozpoznanie.