Tycie po sterydach w WZJG i chudnięcie w Crohnie – co robić?

Zmiany masy ciała są częstym problemem u osób z nieswoistymi chorobami zapalnymi jelit (IBD), do których należą wrzodziejące zapalenie jelita grubego (WZJG) i choroba Leśniowskiego-Crohna. W zależności od rodzaju choroby, jej aktywności oraz stosowanego leczenia pacjent może zarówno tracić, jak i przybierać na wadze.

Szczególnie często obserwuje się wzrost masy ciała podczas leczenia zaostrzeń za pomocą glikokortykosteroidów. Z kolei aktywna choroba Leśniowskiego-Crohna może prowadzić do niezamierzonego chudnięcia, niedożywienia i niedoborów składników odżywczych. Nie oznacza to jednak, że każda zmiana masy ciała ma bezpośredni związek z aktywnością choroby. W IBD możliwe jest również współistnienie nadmiernej ilości tkanki tłuszczowej i niedoborów żywieniowych.

Dlaczego po sterydach można przytyć?

Glikokortykosteroidy, takie jak prednizon czy prednizolon, są stosowane między innymi w leczeniu zaostrzeń IBD. Ich zadaniem jest szybkie ograniczenie stanu zapalnego i uzyskanie poprawy klinicznej.

Jednym z częstszych działań niepożądanych ogólnoustrojowego leczenia sterydami jest zwiększenie masy ciała. Sterydy mogą między innymi zwiększać apetyt oraz wpływać na sposób, w jaki organizm magazynuje tkankę tłuszczową.

Wzrost masy ciała może być również związany z zatrzymywaniem wody w organizmie. Charakterystyczne może być odkładanie tkanki tłuszczowej w okolicy twarzy, brzucha i karku.

Czy każde przybranie na wadze podczas leczenia sterydami oznacza przyrost tłuszczu?

Nie.

Na masę ciała podczas leczenia glikokortykosteroidami może wpływać kilka czynników. Oprócz zwiększonego apetytu znaczenie może mieć zatrzymywanie płynów oraz zmiany w składzie ciała.

Przy dłuższym stosowaniu sterydów może również dochodzić do zmniejszenia masy mięśniowej. Oznacza to, że sama liczba kilogramów na wadze nie zawsze pokazuje, jak zmienia się skład ciała. Długotrwałe stosowanie kortykosteroidów jest także związane z innymi działaniami niepożądanymi, dlatego współczesne zalecenia podkreślają konieczność ograniczania ich stosowania do sytuacji, w których są rzeczywiście potrzebne.

Dlaczego sterydy są stosowane w WZJG?

Glikokortykosteroidy mogą być wykorzystywane do opanowania zaostrzenia WZJG, szczególnie gdy potrzebne jest szybkie zahamowanie aktywnego stanu zapalnego.

Nie są jednak przeznaczone do długotrwałego podtrzymywania remisji. Celem leczenia jest uzyskanie kontroli nad chorobą, a następnie stopniowe odstawienie sterydów i zastosowanie odpowiedniego leczenia podtrzymującego.

Dlatego przybieranie na wadze podczas terapii nie powinno być powodem do samodzielnego ograniczania dawki lub nagłego odstawienia leku. Zmniejszanie dawki sterydów powinno odbywać się zgodnie z zaleceniami lekarza.

Czy po odstawieniu sterydów można schudnąć?

U części osób masa ciała stopniowo zmniejsza się po zakończeniu terapii, szczególnie jeśli wcześniejszy wzrost był związany ze zwiększonym apetytem i zatrzymywaniem płynów.

Nie zawsze jednak wszystkie dodatkowe kilogramy znikają samoistnie. Jeśli podczas leczenia doszło do zwiększenia ilości tkanki tłuszczowej, powrót do wcześniejszej masy ciała może wymagać czasu oraz odpowiedniego sposobu odżywiania i aktywności fizycznej.

Warto również pamiętać, że po opanowaniu zaostrzenia poprawia się apetyt i ogólne samopoczucie, co może dodatkowo wpływać na masę ciała.

Dlaczego choroba Leśniowskiego-Crohna może powodować chudnięcie?

Niezamierzona utrata masy ciała jest częstym problemem przede wszystkim podczas aktywnej choroby Leśniowskiego-Crohna.

Może być związana z kilkoma mechanizmami jednocześnie:

• zmniejszeniem apetytu,
• bólem brzucha po jedzeniu,
• biegunką,
• ograniczaniem ilości spożywanego jedzenia z obawy przed nasileniem objawów,
• zaburzeniami wchłaniania składników odżywczych,
• zwiększonym zapotrzebowaniem energetycznym związanym ze stanem zapalnym,
• zwężeniami przewodu pokarmowego,
• zajęciem jelita cienkiego,
• powikłaniami wymagającymi leczenia operacyjnego.

Przewlekły stan zapalny i zmiany w jelicie mogą utrudniać prawidłowe odżywianie i wchłanianie składników odżywczych. Wytyczne dotyczące IBD podkreślają, że niedożywienie może występować zarówno podczas zaostrzenia, jak i w okresie remisji.

Czy chudnięcie zawsze oznacza aktywnego Crohna?

Nie, ale niezamierzona utrata masy ciała powinna zostać wyjaśniona.

Jeżeli masa ciała stopniowo spada bez zmiany diety czy aktywności fizycznej, może to być jeden z sygnałów aktywnego stanu zapalnego. Szczególnie niepokojące jest połączenie utraty masy ciała z nasileniem biegunki, bólami brzucha, krwią w stolcu, gorączką lub wyraźnym osłabieniem.

Chudnięcie może jednak mieć również inne przyczyny. Dlatego sama masa ciała nie wystarcza do oceny aktywności choroby.

Utrata masy ciała a niedożywienie

Niedożywienie nie oznacza wyłącznie bardzo niskiej masy ciała.

Osoba z prawidłowym lub nawet podwyższonym BMI również może mieć niedobory składników odżywczych lub zbyt małą masę mięśniową. Z tego powodu w przypadku IBD coraz większą uwagę zwraca się na skład ciała, a nie tylko na liczbę kilogramów.

Niedobory mogą dotyczyć między innymi:

• żelaza,
• witaminy B12,
• kwasu foliowego,
• witaminy D,
• wapnia,
• cynku,
• innych witamin i składników mineralnych.

Ich występowanie zależy między innymi od lokalizacji choroby, jej aktywności, sposobu odżywiania oraz przebytych zabiegów chirurgicznych.

Dlaczego w Crohnie można chudnąć mimo jedzenia?

Samo spożywanie odpowiedniej ilości jedzenia nie zawsze gwarantuje prawidłowe odżywienie organizmu.

Jeżeli choroba obejmuje jelito cienkie, może dochodzić do zaburzeń wchłaniania niektórych składników. Znaczenie może mieć również nasilony stan zapalny, który zwiększa zapotrzebowanie organizmu na energię i składniki odżywcze.

Dodatkowo część pacjentów zaczyna ograniczać jedzenie, ponieważ obawia się bólu brzucha, biegunki lub konieczności częstego korzystania z toalety. W dłuższej perspektywie może to prowadzić do niewystarczającej podaży energii i składników odżywczych.

Czy przybieranie na wadze jest możliwe w Crohnie i WZJG?

Tak.

Choroby zapalne jelit nie zawsze prowadzą do niedowagi. Współczesne dane pokazują, że u pacjentów z IBD mogą występować zarówno niedożywienie, jak i nadmierna masa ciała. Oba problemy mogą nawet występować jednocześnie z niedoborami składników odżywczych lub zmniejszoną masą mięśniową.

Dlatego prawidłowa masa ciała nie wyklucza problemów żywieniowych.

Jak ocenia się stan odżywienia przy IBD?

Ocena stanu odżywienia powinna uwzględniać więcej niż tylko masę ciała.

Pod uwagę mogą być brane:

• zmiany masy ciała w ostatnich miesiącach,
• BMI,
• ilość spożywanego jedzenia,
• występowanie biegunek i innych objawów,
• wyniki badań laboratoryjnych,
• poziom witamin i składników mineralnych,
• masa mięśniowa,
• ilość tkanki tłuszczowej,
• aktywność choroby.

Współczesne zalecenia ECCO podkreślają znaczenie regularnego przesiewowego wykrywania problemów żywieniowych u osób z IBD oraz, w razie potrzeby, pełnej oceny dietetycznej.

Kiedy chudnięcie wymaga konsultacji?

Warto skonsultować się z lekarzem, jeśli masa ciała spada bez wyraźnej przyczyny, szczególnie gdy utrata kilogramów jest szybka lub towarzyszą jej inne objawy.

Szczególnej uwagi wymagają:

• postępująca utrata masy ciała,
• brak apetytu,
• przewlekła biegunka,
• nasilające się bóle brzucha,
• krew w stolcu,
• gorączka,
• wyraźne osłabienie,
• objawy niedoborów,
• trudności z utrzymaniem prawidłowego odżywienia.

U osoby z rozpoznanym Crohnem lub WZJG takie objawy mogą wskazywać na aktywność choroby albo problem żywieniowy wymagający dodatkowej diagnostyki.

Co zrobić, jeśli masa ciała zmienia się podczas leczenia?

Nie warto samodzielnie stosować restrykcyjnej diety ani zmieniać leczenia w odpowiedzi na zmianę masy ciała.

W przypadku przybierania na wadze podczas terapii sterydami warto omówić z lekarzem sposób dalszego leczenia oraz żywienie. Jeżeli natomiast dochodzi do niezamierzonego chudnięcia, istotne jest ustalenie, czy przyczyną jest aktywny stan zapalny, zaburzenia wchłaniania, zbyt mała podaż energii czy inny problem.

W razie potrzeby pomocna może być konsultacja dietetyczna. Współczesne zalecenia podkreślają, że opieka dietetyka mającego doświadczenie w IBD jest ważnym elementem kompleksowego postępowania żywieniowego.

Podsumowanie

Zmiany masy ciała w WZJG i chorobie Leśniowskiego-Crohna mogą mieć różne przyczyny. Przybieranie na wadze podczas leczenia zaostrzenia sterydami jest częstym działaniem niepożądanym i może być związane między innymi ze zwiększeniem apetytu oraz zatrzymywaniem płynów. Długotrwałe stosowanie glikokortykosteroidów może również wpływać na skład ciała i zwiększać ryzyko innych powikłań.

Z kolei choroba Leśniowskiego-Crohna, szczególnie w okresie aktywnego stanu zapalnego, może prowadzić do niezamierzonej utraty masy ciała, niedożywienia i niedoborów składników odżywczych. Przyczyną mogą być między innymi mniejszy apetyt, ograniczanie jedzenia, biegunka, zaburzenia wchłaniania i zwiększone zapotrzebowanie organizmu.

Zarówno nagły przyrost, jak i niezamierzone chudnięcie powinny być oceniane w kontekście aktywności choroby, stosowanego leczenia oraz sposobu odżywiania. Sama masa ciała nie zawsze odzwierciedla stan odżywienia – równie ważna może być ocena masy mięśniowej, tkanki tłuszczowej i ewentualnych niedoborów.