Otyłość u dzieci i nastolatków – jak wspierać, by nie skrzywdzić?

Coraz więcej dzieci i nastolatków ma nadmierną masę ciała. Dla rodziców może to być trudny temat – z jednej strony chcą zadbać o zdrowie dziecka, z drugiej obawiają się, że rozmowa o wadze może wywołać wstyd, kompleksy albo zaburzenia odżywiania.

Dlatego najważniejsze pytanie nie powinno brzmieć „jak odchudzić dziecko?”, ale „jak pomóc dziecku zdrowo rosnąć i rozwijać się?”

W przypadku dzieci masa ciała musi być oceniana inaczej niż u dorosłych. Znaczenie mają wiek, płeć, wzrost i tempo rozwoju.

Czy dziecko może mieć otyłość?

Tak.

Otyłość u dzieci jest chorobą, która może zwiększać ryzyko problemów zdrowotnych już w młodym wieku.

Może wiązać się między innymi z:

• nadciśnieniem,
• zaburzeniami gospodarki glukozowej,
• nieprawidłowym poziomem cholesterolu i triglicerydów,
• stłuszczeniem wątroby,
• bezdechem sennym,
• problemami ortopedycznymi,
• obniżoną jakością życia.

Nie oznacza to jednak, że każde dziecko z większą masą ciała ma problemy zdrowotne. Potrzebna jest indywidualna ocena.

Jak sprawdzić, czy dziecko ma nadwagę?

U dzieci nie stosuje się takich samych kryteriów BMI jak u dorosłych.

BMI oblicza się tak samo:

BMI = masa ciała [kg] / wzrost² [m]

Następnie wynik odnosi się do siatek centylowych BMI odpowiednich dla wieku i płci dziecka.

Dlatego samo stwierdzenie „dziecko ma BMI 23” niczego jeszcze nie wyjaśnia. To, co jest prawidłową wartością u jednego nastolatka, może oznaczać nadmierną masę ciała u młodszego dziecka.

Czym są siatki centylowe BMI?

Siatki centylowe pokazują, jak masa ciała lub BMI dziecka wypada na tle populacji dzieci w tym samym wieku i tej samej płci.

Pozwalają ocenić, czy rozwój dziecka przebiega prawidłowo i czy masa ciała jest odpowiednia w stosunku do wzrostu.

W praktyce lekarz bierze pod uwagę nie tylko pojedynczy wynik, ale również zmiany w czasie.

Jeżeli dziecko przez kilka lat utrzymuje się na podobnym kanale centylowym, jest to inna sytuacja niż gwałtowne przechodzenie na coraz wyższe wartości.

Czy dziecko powinno być na diecie odchudzającej?

Zwykle nie należy samodzielnie wprowadzać dziecku restrykcyjnej diety odchudzającej.

Dziecko nadal rośnie i potrzebuje odpowiedniej ilości energii, białka, witamin, składników mineralnych i innych składników odżywczych.

W zależności od wieku, stopnia nadmiernej masy ciała i tempa wzrostu lekarz może zalecić:

• utrzymanie aktualnej masy ciała przez pewien czas,
• wolniejsze zwiększanie masy ciała,
• stopniową redukcję masy ciała,
• zmianę nawyków całej rodziny.

Dlatego cel leczenia ustala specjalista, a nie sama liczba na wadze.

Jak odchudzić dziecko?

Lepiej nie traktować tego jako klasycznego odchudzania.

U dzieci najczęściej pracuje się nad całym stylem życia, a zmiany powinny obejmować rodzinę, a nie tylko dziecko.

Pomocne może być:

• regularne spożywanie posiłków,
• więcej warzyw i owoców,
• odpowiednia ilość produktów pełnoziarnistych i źródeł białka,
• ograniczenie słodzonych napojów,
• ograniczenie wysoko przetworzonej żywności,
• regularna aktywność fizyczna,
• odpowiednia ilość snu,
• ograniczenie długiego siedzenia przed ekranem.

Nie chodzi o stworzenie dziecku listy zakazanych produktów.

Czy cała rodzina powinna zmienić nawyki?

Tak – to często najlepsze rozwiązanie.

Dziecko nie powinno być jedyną osobą przy stole, która „jest na diecie”.

Zamiast przygotowywać dla niego osobne posiłki, warto wprowadzić zdrowe zmiany dla całej rodziny:

• wspólne posiłki,
• wodę zamiast słodzonych napojów,
• więcej codziennego ruchu,
• mniej podjadania przed ekranem,
• regularny sen.

Dzięki temu dziecko nie czuje, że jest karane za swoją wagę.

Czy należy mówić dziecku, że jest grube?

Nie warto budować rozmowy wokół wyglądu ani używać obraźliwych określeń.

Komentarze dotyczące wyglądu mogą powodować wstyd, obniżać samoocenę i zwiększać ryzyko niezdrowych zachowań związanych z jedzeniem.

Można natomiast spokojnie rozmawiać o zdrowiu.

Zamiast:

„Musisz schudnąć, bo jesteś za gruby.”

lepiej powiedzieć:

„Chcemy zadbać o to, żeby Twoje ciało było zdrowe i żebyś miał energię do tego, co lubisz.”

Czy rozmowa o wadze może wywołać zaburzenia odżywiania?

Niewłaściwe podejście do tematu jedzenia i masy ciała może zwiększać ryzyko negatywnej relacji z jedzeniem.

Szczególnie niekorzystne mogą być:

• zawstydzanie,
• wyśmiewanie,
• ciągłe komentowanie masy ciała,
• nagradzanie dziecka za utratę kilogramów,
• zakazywanie całych grup produktów bez wskazań,
• bardzo restrykcyjne diety,
• ważenie dziecka przy każdej okazji.

Jednocześnie rozmowa o zdrowiu i jedzeniu sama w sobie nie powoduje zaburzeń odżywiania. Ważny jest sposób, w jaki jest prowadzona.

Jak rozmawiać z nastolatkiem o odżywianiu?

Nastolatek powinien mieć poczucie, że jego ciało nie jest przedmiotem ciągłej kontroli.

Pomocne jest skupienie się na:

• samopoczuciu,
• energii,
• sprawności,
• śnie,
• zdrowiu,
• regularnym jedzeniu.

Warto również słuchać dziecka i zapytać, jak samo postrzega swoją sytuację.

Nie każda osoba z nadwagą chce lub potrzebuje rozmawiać o swojej masie ciała w taki sam sposób.

Czego lepiej nie mówić?

Warto unikać zdań takich jak:

• „Jesteś za gruby.”
• „Nie jedz tego, bo przytyjesz.”
• „Zobacz, ile już ważysz.”
• „Twoja siostra może jeść słodycze, a Ty nie.”
• „Musisz schudnąć przed wakacjami.”
• „Jak będziesz tyle jadł, nikt Cię nie polubi.”

Takie komentarze nie uczą zdrowych nawyków. Mogą natomiast sprawić, że dziecko zacznie kojarzyć jedzenie z poczuciem winy.

Czy słodycze trzeba całkowicie zabrać?

Zwykle nie ma potrzeby tworzenia listy produktów „zakazanych”.

Całkowity zakaz może sprawić, że dany produkt stanie się jeszcze bardziej atrakcyjny.

Lepszym rozwiązaniem jest uczenie dziecka, że słodycze i przekąski mogą być częścią diety, ale nie powinny zastępować podstawowych posiłków.

Duże znaczenie ma również to, co dziecko pije. Słodzone napoje są łatwym sposobem na dostarczenie dużej ilości energii bez poczucia sytości, dlatego ich ograniczenie jest jednym z prostszych elementów zmiany diety.

Ile ruchu powinno mieć dziecko?

Dzieci i nastolatki powinny mieć możliwość regularnego ruchu dostosowanego do wieku i możliwości.

Nie musi to oznaczać treningów sportowych.

Aktywnością może być:

• jazda na rowerze,
• pływanie,
• taniec,
• gra w piłkę,
• spacer,
• zabawa na świeżym powietrzu,
• jazda na rolkach,
• trening wybranej dyscypliny sportowej.

Najważniejsze jest znalezienie takiej formy ruchu, którą dziecko lubi.

Czy dziecko z otyłością może ćwiczyć?

Tak – a aktywność fizyczna jest bardzo ważna.

Nie należy jednak zmuszać dziecka do intensywnych ćwiczeń wyłącznie po to, aby spalić kalorie.

Jeżeli występują bóle kolan, kręgosłupa, duszność podczas wysiłku lub inne problemy zdrowotne, rodzaj aktywności warto skonsultować z lekarzem lub fizjoterapeutą.

Celem ruchu powinno być przede wszystkim zdrowie, sprawność i dobre samopoczucie.

Czy brak snu może sprzyjać tyciu?

Tak.

Niewystarczająca ilość snu może wpływać na apetyt, regulację głodu i sytości oraz aktywność w ciągu dnia.

Dlatego odpowiednia długość i regularność snu są ważnym elementem profilaktyki nadmiernej masy ciała u dzieci i nastolatków.

Warto również zadbać o ograniczenie korzystania z urządzeń elektronicznych bezpośrednio przed snem.

Dlaczego dziecko tyje?

Otyłość u dzieci rzadko ma jedną przyczynę.

Na masę ciała wpływają między innymi:

• predyspozycje genetyczne,
• sposób odżywiania,
• aktywność fizyczna,
• sen,
• stres,
• środowisko rodzinne i społeczne,
• niektóre leki,
• choroby współistniejące.

Dlatego stwierdzenie, że dziecko „po prostu za dużo je”, często nie wyjaśnia całej sytuacji.

Czy hormony mogą powodować otyłość u dziecka?

Niektóre choroby endokrynologiczne mogą wpływać na masę ciała, ale zaburzenia hormonalne nie są najczęstszą przyczyną otyłości u dzieci.

Lekarz może rozważyć dodatkową diagnostykę, jeśli oprócz zwiększonej masy ciała występują inne objawy, np. zaburzenia wzrostu, opóźnienie dojrzewania lub inne niepokojące symptomy.

Nie ma potrzeby wykonywania szerokiego panelu hormonalnego u każdego dziecka z nadwagą.

Kiedy zgłosić się z dzieckiem do lekarza?

Warto skonsultować dziecko, jeśli:

• masa ciała szybko rośnie,
• BMI przesuwa się na coraz wyższe kanały centylowe,
• dziecko ma bardzo mało aktywności fizycznej,
• pojawiają się problemy ze snem lub chrapanie,
• występuje nadciśnienie,
• pojawiają się nieprawidłowe wyniki glukozy lub lipidogramu,
• dziecko doświadcza bólu stawów,
• nadmierna masa ciała wpływa na samopoczucie lub funkcjonowanie.

Warto również zgłosić się po pomoc, jeśli dziecko zaczyna intensywnie kontrolować jedzenie, pomija posiłki, prowokuje wymioty lub bardzo boi się przytycia.

Czy otyłość u dziecka wymaga leczenia?

Tak, jeśli została rozpoznana.

Leczenie powinno być dostosowane do wieku, stopnia otyłości, stanu zdrowia i etapu rozwoju dziecka.

Może obejmować pracę nad stylem życia, wsparcie dietetyczne, psychologiczne i – w wybranych sytuacjach – leczenie farmakologiczne lub inne metody.

Im wcześniej problem zostanie prawidłowo rozpoznany, tym łatwiej można zaplanować odpowiednie postępowanie.

Podsumowanie

Otyłość u dziecka nie jest powodem do wstydu ani karania. Jest problemem zdrowotnym, który wymaga odpowiedniego i spokojnego podejścia.

U dzieci masę ciała ocenia się za pomocą BMI odniesionego do wieku i płci oraz siatek centylowych, a nie według kryteriów stosowanych u dorosłych.

Nie warto samodzielnie wprowadzać dziecku restrykcyjnej diety ani koncentrować całego życia rodzinnego na jego wadze. Znacznie lepszym rozwiązaniem jest stopniowa zmiana nawyków całej rodziny – bardziej wartościowe posiłki, mniej słodzonych napojów, więcej ruchu i odpowiednia ilość snu.

Najważniejsze jest również to, jak rozmawiamy z dzieckiem. Zamiast krytykować wygląd i mówić o konieczności „odchudzania”, warto koncentrować się na zdrowiu, energii, sprawności i dobrym samopoczuciu.

Jeżeli masa ciała dziecka szybko rośnie lub pojawiają się dodatkowe problemy zdrowotne, warto skonsultować sytuację z pediatrą lub specjalistą zajmującym się leczeniem otyłości. Dziecko nie powinno samo walczyć ze swoją wagą – potrzebuje wsparcia całej rodziny i odpowiednio dobranej pomocy.