Dieta eliminacyjna w AZS – Czy jedzenie napędza stan zapalny?

Czy po zjedzeniu określonego produktu AZS może się zaostrzyć? U części pacjentów rzeczywiście może istnieć związek między konkretnym pokarmem a nasileniem objawów. Nie oznacza to jednak, że każda osoba z atopowym zapaleniem skóry powinna przejść na dietę bez nabiału, glutenu, jajek czy innych popularnych alergenów.

Dieta eliminacyjna ma sens przede wszystkim wtedy, gdy istnieje uzasadnione podejrzenie alergii pokarmowej lub indywidualnego związku między konkretnym produktem a zaostrzeniem choroby. Samo AZS nie jest wskazaniem do przypadkowego eliminowania kolejnych produktów.

Czy jedzenie może powodować zaostrzenia AZS?

Tak, ale nie jest to najczęstszy mechanizm zaostrzeń u wszystkich pacjentów.

AZS jest przewlekłą chorobą zapalną związaną m.in. z zaburzeniem bariery naskórkowej i nieprawidłową odpowiedzią immunologiczną. Na jej przebieg wpływają liczne czynniki, takie jak genetyka, stan bariery skórnej, mikrobiom, środowisko, alergeny kontaktowe czy infekcje.

U części osób pokarm może być jednym z czynników nasilających objawy. Szczególnie dotyczy to małych dzieci z ciężkim AZS i współistniejącą alergią pokarmową. U starszych dzieci i dorosłych alergia pokarmowa jako przyczyna zmian wypryskowych jest znacznie mniej częsta.

Dlatego nie można przyjąć zasady:

„Mam AZS → jakiś pokarm na pewno mi szkodzi”.

AZS a alergia pokarmowa – to nie to samo

Atopowe zapalenie skóry i alergia pokarmowa często występują u tych samych osób, ale są dwiema różnymi chorobami.

Alergia pokarmowa może powodować różne objawy, zależnie od mechanizmu reakcji. Mogą pojawić się m.in. pokrzywka, obrzęk, wymioty, objawy ze strony układu oddechowego czy reakcja anafilaktyczna.

AZS natomiast jest przewlekłą chorobą zapalną skóry.

U niektórych pacjentów spożycie konkretnego pokarmu może rzeczywiście nasilać objawy egzemy, ale nie oznacza to, że pokarm jest przyczyną całego AZS.

To ważne rozróżnienie, ponieważ może zapobiec niepotrzebnym i bardzo restrykcyjnym dietom.

Które produkty najczęściej podejrzewa się o zaostrzenie AZS?

W przypadku dzieci najczęściej rozważa się alergię m.in. na:

• białka mleka krowiego,
• jaja,
• orzeszki ziemne,
• orzechy,
• pszenicę,
• soję,
• ryby i owoce morza.

Lista potencjalnych alergenów jest jednak znacznie dłuższa, a nie każdy produkt z tej listy jest problemem dla konkretnego pacjenta.

Dlatego nie powinno się eliminować wszystkich popularnych alergenów „na wszelki wypadek”.

Białko mleka krowiego a AZS

Mleko krowie jest jednym z pokarmów, które mogą wywoływać alergię, szczególnie u niemowląt i małych dzieci.

Jeżeli u dziecka istnieją objawy sugerujące alergię na białka mleka krowiego, lekarz może zalecić odpowiednio zaplanowaną dietę eliminacyjną. Powinna ona mieć konkretny cel diagnostyczny lub terapeutyczny, a nie być prowadzona bezterminowo.

Samo AZS nie oznacza jednak, że dziecko powinno automatycznie przejść na dietę bezmleczną.

W przypadku eliminacji mleka u dziecka szczególnie ważne jest zapewnienie odpowiedniej podaży energii, białka, wapnia, witaminy D i innych składników odżywczych. W zależności od wieku i sytuacji pomoc dietetyka może być bardzo cenna.

A co z glutenem?

Gluten jest kolejnym składnikiem często eliminowanym przez osoby z AZS.

Nie ma jednak podstaw, aby rutynowo stosować dietę bezglutenową u każdego pacjenta z atopowym zapaleniem skóry.

Dieta bezglutenowa ma uzasadnienie przede wszystkim w przypadku rozpoznanej celiakii lub określonych innych problemów związanych z glutenem. Samo występowanie AZS nie jest wystarczającym powodem do jego eliminacji.

Jeżeli po spożyciu produktów zawierających gluten regularnie występują objawy sugerujące chorobę przewodu pokarmowego lub reakcję na pszenicę, warto przeprowadzić odpowiednią diagnostykę zamiast samodzielnie przechodzić na dietę bezglutenową.

Dlaczego nie warto eliminować produktów „na próbę”?

Teoretycznie prosta eliminacja może wydawać się bezpieczna: „odstawię mleko na miesiąc i zobaczę”.

Problem polega na tym, że poprawa skóry może wynikać z wielu innych czynników. AZS ma naturalne okresy zaostrzeń i remisji, a na jego przebieg wpływają również pielęgnacja, leczenie miejscowe, temperatura, infekcje czy stres.

Jeżeli skóra poprawi się po odstawieniu produktu, nie zawsze oznacza to, że właśnie ten produkt był przyczyną poprawy.

Dlatego aktualne zalecenia podkreślają, że korzyści z szerokich diet eliminacyjnych są niepewne, a potencjalne szkody mogą być istotne.

Czy testy alergiczne pokażą, czego nie można jeść?

Nie zawsze.

To jeden z najczęstszych problemów w diagnostyce alergii u osób z AZS.

U pacjentów z AZS często występują podwyższone stężenia IgE, również przeciwko wielu pokarmom. Dodatni wynik testu nie musi oznaczać, że spożywanie danego produktu powoduje objawy.

Może wskazywać na uczulenie, czyli tzw. sensytyzację, ale niekoniecznie na klinicznie istotną alergię.

Dlatego wykonywanie szerokich paneli alergicznych „na wszystko” tylko po to, aby ustalić dietę eliminacyjną, może prowadzić do fałszywych wniosków i niepotrzebnego wykluczania kolejnych produktów. Aktualne zalecenia nie rekomendują takiego podejścia jako rutynowej strategii leczenia AZS.

Czym różni się uczulenie od alergii?

To rozróżnienie jest bardzo ważne.

Sensytyzacja oznacza, że organizm wytwarza określoną odpowiedź immunologiczną na dany alergen. Nie musi ona powodować objawów po spożyciu produktu.

Alergia oznacza natomiast, że kontakt z konkretnym alergenem wywołuje objawy kliniczne.

Dlatego wynik badania laboratoryjnego powinien być zawsze interpretowany razem z historią objawów.

Jak sprawdzić, czy konkretny produkt rzeczywiście zaostrza AZS?

Jeżeli lekarz podejrzewa alergię pokarmową, diagnostyka powinna być zaplanowana indywidualnie.

Może obejmować:

1. dokładny wywiad – co pacjent zjadł, jakie objawy wystąpiły i po jakim czasie,
2. badania alergologiczne, jeżeli istnieją ku nim wskazania,
3. kontrolowaną eliminację konkretnego produktu w uzasadnionych przypadkach,
4. ponowne wprowadzenie pokarmu, aby sprawdzić, czy objawy rzeczywiście powracają.

W diagnostyce alergii pokarmowej złotym standardem jest odpowiednio przeprowadzona próba prowokacji pokarmowej, wykonywana pod nadzorem medycznym, gdy jest wskazana.

Nie należy samodzielnie przeprowadzać prowokacji w domu, jeśli wcześniejsza reakcja sugerowała ciężką alergię.

Czy dieta eliminacyjna może rzeczywiście poprawić AZS?

U części pacjentów – tak.

Jednocześnie dostępne badania wskazują, że średni efekt eliminacji na nasilenie AZS jest niewielki i nie każdy pacjent odnosi korzyść. W przeglądzie badań wykorzystanym w aktualnych zaleceniach większość osób stosujących dietę eliminacyjną prawdopodobnie uzyskała niewielką albo żadną poprawę.

To oznacza, że dieta eliminacyjna nie powinna być traktowana jako uniwersalne leczenie atopowego zapalenia skóry.

Jeżeli jednak u konkretnego pacjenta potwierdzono, że określony pokarm wywołuje objawy, jego eliminacja może być istotnym elementem leczenia.

Dlaczego restrykcyjna dieta może być niebezpieczna?

Im więcej produktów wykluczamy, tym większe ryzyko, że dieta stanie się niedoborowa.

Dotyczy to szczególnie dzieci, które potrzebują odpowiedniej podaży energii, białka, tłuszczów, witamin i składników mineralnych do prawidłowego wzrostu i rozwoju.

Nieprzemyślana eliminacja może prowadzić m.in. do:

• niedoborów żywieniowych,
• niewystarczającej podaży energii,
• problemów z prawidłowym wzrastaniem u dzieci,
• niepotrzebnego ograniczenia różnorodności diety,
• pogorszenia jakości życia.

U dzieci ryzyko jest szczególnie istotne, dlatego dieta eliminacyjna powinna być prowadzona z odpowiednim nadzorem.

Czy dieta eliminacyjna może zwiększyć ryzyko alergii?

To szczególnie ważny problem u niemowląt i małych dzieci.

Długotrwałe eliminowanie pokarmu, którego dziecko wcześniej tolerowało, może w pewnych sytuacjach zwiększać ryzyko późniejszej alergii na ten produkt. Dane dotyczące tego zjawiska są szczególnie istotne w kontekście dzieci z ciężkim AZS.

Dlatego nie powinno się samodzielnie wykluczać z diety niemowlęcia np. mleka, jaj czy orzeszków ziemnych tylko dlatego, że dziecko ma AZS.

Jeżeli istnieje podejrzenie alergii pokarmowej, sposób postępowania powinien ustalić pediatra, dermatolog lub alergolog.

Czy dieta matki karmiącej wpływa na AZS dziecka?

To częste pytanie rodziców.

Samo występowanie AZS u niemowlęcia nie jest wskazaniem do rutynowego eliminowania produktów z diety matki karmiącej.

Jeżeli istnieją konkretne objawy sugerujące reakcję na pokarm spożywany przez matkę, sytuację należy omówić z lekarzem. W razie konieczności eliminacja powinna być celowana i odpowiednio monitorowana, aby nie doprowadzić do niedoborów u matki.

Nie warto więc profilaktycznie eliminować mleka, jaj, glutenu czy innych produktów tylko dlatego, że dziecko ma egzemę.

AIP, dieta bez nabiału i inne popularne diety „na AZS”

W internecie można znaleźć wiele protokołów dietetycznych reklamowanych jako sposób na „wyleczenie atopii”.

Najczęściej zalecają one wykluczenie dużej liczby produktów jednocześnie.

Problem polega na tym, że ograniczenie wielu produktów nie jest równoznaczne z leczeniem przyczyny AZS.

Nawet jeżeli po zastosowaniu bardzo restrykcyjnej diety pacjent zauważy poprawę, trudno ustalić, który element rzeczywiście miał znaczenie. Jednocześnie rośnie ryzyko niedoborów i trudności w utrzymaniu diety.

Dlatego nie ma podstaw, aby traktować restrykcyjne protokoły dietetyczne jako uniwersalne leczenie AZS.

Co jeść, jeśli nie ma potwierdzonej alergii?

Jeżeli nie stwierdzono alergii pokarmowej ani innej choroby wymagającej eliminacji konkretnego składnika, najlepszym rozwiązaniem jest zazwyczaj różnorodna, odpowiednio zbilansowana dieta.

Powinna dostarczać odpowiedniej ilości:

• warzyw i owoców,
• produktów pełnoziarnistych,
• źródeł białka,
• zdrowych tłuszczów,
• odpowiedniej ilości energii i płynów.

Nie ma jednego jadłospisu, który wyleczy AZS.

Zdrowa dieta może wspierać ogólny stan organizmu, ale nie zastępuje prawidłowej pielęgnacji skóry ani leczenia przeciwzapalnego, jeśli jest ono potrzebne.

Dieta może mieć znaczenie, ale nie każdy pacjent z AZS potrzebuje eliminacji

Związek między atopowym zapaleniem skóry a alergią pokarmową jest rzeczywisty, szczególnie w przypadku części niemowląt i małych dzieci z ciężkim AZS. Nie oznacza to jednak, że nabiał, gluten czy inne popularne produkty są przyczyną AZS u większości pacjentów.

Dieta eliminacyjna może być uzasadniona, gdy istnieje konkretne podejrzenie alergii lub potwierdzony związek między określonym pokarmem a objawami. Powinna być wtedy możliwie precyzyjna, czasowo ograniczona i – szczególnie u dzieci – prowadzona z odpowiednim nadzorem.

Najważniejsze jest, aby nie eliminować produktów „na wszelki wypadek”. Leczenie AZS powinno koncentrować się przede wszystkim na kontroli stanu zapalnego, odbudowie bariery skórnej i ograniczaniu świądu, a dieta powinna być modyfikowana wtedy, gdy istnieje do tego rzeczywiste wskazanie.