Inhibitory JAK w leczeniu AZS – Szybka ulga w świądzie

Atopowe zapalenie skóry (AZS) może być chorobą wyjątkowo uciążliwą. Sucha, podrażniona skóra, zaczerwienienie i zmiany zapalne to jednak nie wszystko – dla wielu pacjentów największym problemem jest intensywny, przewlekły świąd, który utrudnia zasypianie, wybudza w nocy i prowadzi do ciągłego drapania.

W ostatnich latach do leczenia umiarkowanego i ciężkiego AZS dołączyły inhibitory JAK – nowoczesne leki stosowane w postaci tabletek. Należą do nich m.in. upadacytynib, abrocytynib i baricytynib. Działają wewnątrz komórek, wpływając na szlaki przekazywania sygnałów odpowiedzialnych za stan zapalny.

Czym są inhibitory JAK?

JAK to skrót od kinaz Janusowych (Janus kinases) – enzymów uczestniczących w przekazywaniu sygnałów między komórkami.

W AZS wiele substancji związanych ze stanem zapalnym przekazuje swoje sygnały właśnie za pośrednictwem szlaku JAK-STAT. Nadmierna aktywacja tych szlaków przyczynia się do utrzymywania zapalenia oraz świądu.

Inhibitory JAK blokują aktywność określonych kinaz, dzięki czemu mogą ograniczać przekazywanie części sygnałów zapalnych.

To inny mechanizm niż w przypadku leków biologicznych. Leki biologiczne blokują konkretne cząsteczki lub ich receptory, natomiast inhibitory JAK wpływają na wewnątrzkomórkowy mechanizm przekazywania wielu sygnałów.

Jakie inhibitory JAK stosuje się w AZS?

W leczeniu AZS stosowane są trzy substancje należące do tej grupy:

• upadacytynib,
• abrocytynib,
• baricytynib.

W Polsce wszystkie trzy są uwzględnione w programie lekowym B.124 dla odpowiednio kwalifikowanych pacjentów z ciężkim AZS. Kryteria zależą m.in. od wieku i rodzaju terapii.

Upadacytynib

Upadacytynib jest selektywnym inhibitorem JAK1. Stosuje się go w postaci tabletek przyjmowanych raz dziennie.

W badaniach klinicznych wykazano jego skuteczność w zmniejszaniu nasilenia zmian skórnych oraz świądu. U części pacjentów poprawa świądu może pojawić się bardzo szybko – nawet w pierwszych dniach leczenia. Nie oznacza to jednak, że każdy pacjent odczuje wyraźną poprawę po jednej czy kilku tabletkach.

Abrocytynib

Abrocytynib również jest doustnym inhibitorem JAK, stosowanym u dorosłych i młodzieży od 12. roku życia z umiarkowanym lub ciężkim AZS, którzy są kandydatami do leczenia ogólnego.

Podobnie jak inne inhibitory JAK może szybko zmniejszać świąd i stan zapalny. W badaniach klinicznych oceniano m.in. poprawę wyglądu skóry oraz redukcję objawów choroby.

Baricytynib

Baricytynib jest inhibitorem JAK1 i JAK2. W Polsce również znajduje się w programie lekowym B.124, przy czym kryteria kwalifikacji do tej terapii różnią się od kryteriów dotyczących upadacytynibu czy abrocytynibu.

Dlaczego świąd może ustępować tak szybko?

Świąd w AZS nie jest wyłącznie konsekwencją suchej skóry. Jest związany z aktywnością licznych mediatorów zapalnych oraz komunikacją pomiędzy komórkami skóry, układu odpornościowego i włóknami nerwowymi.

Inhibitory JAK wpływają na przekazywanie sygnałów uczestniczących w tym procesie. Dzięki temu świąd może zmniejszać się szybciej niż widoczne zmiany skórne.

To ważne, ponieważ ograniczenie świądu może pomóc przerwać błędne koło:

świąd → drapanie → uszkodzenie bariery skórnej → nasilenie zapalenia → jeszcze większy świąd.

Nie należy jednak traktować szybkiego działania jako gwarancji całkowitego ustąpienia objawów. Odpowiedź na leczenie jest indywidualna.

Tabletki czy leki biologiczne – czym się różnią?

Obie grupy leków mogą być stosowane w leczeniu umiarkowanego i ciężkiego AZS, ale działają w inny sposób.

Nie ma jednej terapii odpowiedniej dla każdego pacjenta. Przy wyborze leczenia bierze się pod uwagę m.in. nasilenie AZS, wcześniejsze terapie, wiek, choroby współistniejące, przeciwwskazania i preferencje pacjenta.

Kto może otrzymać inhibitor JAK?

Inhibitory JAK nie są przeznaczone dla osób z każdym nasileniem AZS.

Stosuje się je przede wszystkim u pacjentów z umiarkowanym lub ciężkim AZS, którzy wymagają leczenia ogólnego.

W Polsce szczególnie istotny jest program lekowy B.124. Według aktualnych kryteriów programu dla poszczególnych inhibitorów JAK obowiązują określone wymagania dotyczące wieku i ciężkości choroby. Dla upadacytynibu i tralokinumabu minimalny wiek w programie wynosi 12 lat, natomiast dla baricytynibu i abrocytynibu – 18 lat.

Ostateczna kwalifikacja zawsze należy do lekarza prowadzącego.

Jakie badania są potrzebne przed rozpoczęciem leczenia?

Inhibitory JAK wymagają dokładniejszej kwalifikacji niż wiele terapii miejscowych.

Przed rozpoczęciem leczenia lekarz może zlecić m.in.:

• morfologię krwi z rozmazem,
• próby wątrobowe,
• kreatyninę i inne badania biochemiczne,
• lipidogram,
• badania w kierunku niektórych zakażeń,
• diagnostykę w kierunku gruźlicy,
• badania wirusologiczne, zależnie od konkretnego leku i sytuacji pacjenta.

W polskim programie B.124 zakres badań jest określony w zależności od zastosowanej terapii. W przypadku upadacytynibu, baricytynibu i abrocytynibu uwzględniono m.in. lipidogram oraz określone badania wirusologiczne.

Takie przygotowanie nie oznacza, że leczenie jest „niebezpieczne”. Ma przede wszystkim pozwolić lekarzowi ocenić, czy dana terapia jest odpowiednia dla konkretnej osoby i bezpiecznie ją monitorować.

Czy inhibitory JAK są bezpieczne?

Inhibitory JAK są skutecznymi lekami, ale wymagają świadomej kwalifikacji ze względu na możliwe działania niepożądane.

Mogą zwiększać ryzyko niektórych zakażeń, a w przypadku całej grupy leków JAK zwraca się również uwagę na ryzyko zdarzeń sercowo-naczyniowych, zakrzepów oraz niektórych nowotworów. Ryzyko nie jest jednak takie samo u każdego pacjenta.

Europejska Agencja Leków zaleca szczególną ostrożność m.in. u osób w wieku 65 lat i starszych, osób z podwyższonym ryzykiem sercowo-naczyniowym lub nowotworowym oraz u osób palących obecnie lub w przeszłości. W takich sytuacjach inhibitory JAK powinny być stosowane wtedy, gdy nie ma odpowiednich alternatyw, zgodnie z indywidualną oceną lekarza.

Dlatego przed rozpoczęciem leczenia lekarz analizuje nie tylko samo AZS, ale również ogólny stan zdrowia pacjenta.

Czy podczas leczenia trzeba wykonywać badania kontrolne?

Tak.

Monitorowanie pozwala ocenić zarówno skuteczność leczenia, jak i jego bezpieczeństwo. Zakres oraz częstotliwość badań zależą od konkretnego preparatu, stanu zdrowia pacjenta i zaleceń lekarza.

W przypadku terapii prowadzonej w ramach programu lekowego B.124 przewidziano określone badania kontrolne. Niektóre z nich wykonywane są już przed rozpoczęciem terapii, a następnie powtarzane w trakcie leczenia.

Czy podczas stosowania tabletek trzeba nadal używać emolientów?

Tak.

Inhibitor JAK wpływa na mechanizmy zapalne, ale nie zastępuje codziennej pielęgnacji skóry.

Regularne stosowanie emolientów pomaga ograniczać utratę wody przez naskórek i wspiera odbudowę bariery skórnej. W zależności od stanu skóry lekarz może również zalecić leczenie miejscowe.

Nowoczesna terapia AZS jest więc najczęściej kompleksowa – obejmuje zarówno leczenie ogólne, jak i odpowiednią pielęgnację skóry.

Czy inhibitory JAK leczą AZS na zawsze?

Nie. Ich celem jest kontrola choroby, a nie trwałe usunięcie jej przyczyny.

U wielu pacjentów można uzyskać znaczną poprawę zmian skórnych i świądu, jednak AZS jest chorobą przewlekłą. Po odstawieniu leczenia objawy mogą powrócić, dlatego decyzję o kontynuowaniu, zmianie lub zakończeniu terapii podejmuje lekarz na podstawie przebiegu choroby.

Nowoczesne tabletki dają nowe możliwości leczenia AZS

Pojawienie się inhibitorów JAK znacząco poszerzyło możliwości leczenia umiarkowanego i ciężkiego atopowego zapalenia skóry. Upadacytynib, abrocytynib i baricytynib pozwalają oddziaływać na wewnątrzkomórkowe mechanizmy odpowiedzialne za stan zapalny, a ich doustna forma jest dla części pacjentów wygodną alternatywą dla terapii podawanych w zastrzykach.

Ich szczególną cechą jest możliwość szybkiego zmniejszenia świądu u części pacjentów. Jednocześnie są to leki wymagające odpowiedniej kwalifikacji, oceny czynników ryzyka oraz regularnego monitorowania.

Jeżeli AZS pozostaje niewystarczająco kontrolowane mimo dotychczasowego leczenia, warto omówić z dermatologiem dostępne możliwości terapii ogólnej – w tym inhibitory JAK.