Jakie badania na chore jelita? Krew, kał, diagnostyka WZJG

Bóle brzucha, przewlekła biegunka, krew w stolcu, wzdęcia czy nagła zmiana rytmu wypróżnień mogą mieć wiele przyczyn. Czasami są związane z zaburzeniami czynnościowymi, ale mogą również wskazywać na choroby zapalne jelit, takie jak wrzodziejące zapalenie jelita grubego (WZJG) lub choroba Leśniowskiego-Crohna.

Nie istnieje jedno badanie, które pozwala odpowiedzieć na pytanie, czy jelita są „zdrowe”. Diagnostyka zwykle przebiega etapami i obejmuje badania krwi, badania kału, a w przypadku podejrzenia choroby zapalnej jelit również badania endoskopowe i obrazowe.

Kiedy warto wykonać badania jelit?

Diagnostyka może być wskazana, jeśli występują między innymi:

• przewlekła lub nawracająca biegunka,
• krew lub śluz w stolcu,
• nawracające bóle brzucha,
• częste parcie na stolec,
• nagła zmiana rytmu wypróżnień,
• niezamierzona utrata masy ciała,
• przewlekłe zmęczenie,
• niedokrwistość,
• gorączka bez wyraźnej przyczyny,
• podwyższona kalprotektyna.

Szczególnej uwagi wymagają objawy, które utrzymują się przez dłuższy czas, nawracają lub stopniowo się nasilają.

Jakie badania z krwi wykonać przy podejrzeniu choroby jelit?

Badania krwi nie pozwalają samodzielnie rozpoznać WZJG ani choroby Crohna, ale dostarczają ważnych informacji o stanie organizmu i mogą wskazywać na obecność stanu zapalnego lub jego konsekwencji.

W zależności od objawów lekarz może zlecić między innymi:

• morfologię krwi,
• CRP,
• OB,
• stężenie żelaza,
• ferrytynę,
• witaminę B12,
• kwas foliowy,
• albuminę,
• elektrolity,
• parametry funkcji wątroby i nerek.

Morfologia krwi – co może wykazać?

Morfologia może dostarczyć informacji między innymi o liczbie czerwonych i białych krwinek oraz poziomie hemoglobiny.

W przebiegu WZJG i choroby Crohna może występować niedokrwistość, na przykład w związku z przewlekłą utratą krwi lub niedoborem żelaza.

Podwyższona liczba leukocytów może z kolei towarzyszyć stanowi zapalnemu, choć nie jest charakterystyczna wyłącznie dla chorób jelit.

Prawidłowa morfologia nie wyklucza jednak IBD.

CRP i OB – czy pokazują stan zapalny jelit?

CRP i OB są nieswoistymi markerami stanu zapalnego.

Ich podwyższenie może występować w aktywnym WZJG lub chorobie Crohna, ale również w wielu innych chorobach i infekcjach.

CRP może być pomocne w ocenie aktywności choroby, szczególnie w przypadku Crohna. U części osób z WZJG poziom CRP może jednak pozostawać prawidłowy mimo aktywnego zapalenia jelita.

Dlatego prawidłowe CRP nie zawsze oznacza brak stanu zapalnego w jelitach.

Jakie badania kału są przydatne?

Badania kału mogą być bardzo pomocne w diagnostyce przewlekłych dolegliwości jelitowych.

W zależności od sytuacji lekarz może zalecić:

• kalprotektynę w kale,
• badania mikrobiologiczne stolca,
• badania w kierunku pasożytów,
• badania w kierunku określonych infekcji.

Dobór badań zależy od objawów, czasu ich trwania oraz podejrzewanej przyczyny.

Kalprotektyna – jedno z ważniejszych badań

Kalprotektyna w kale jest markerem stanu zapalnego w przewodzie pokarmowym.

Jej podwyższone stężenie może wskazywać na proces zapalny i jest jednym z badań wykorzystywanych przy podejrzeniu WZJG lub choroby Crohna.

Kalprotektyna może być również stosowana do monitorowania aktywności choroby u osób z już rozpoznanym IBD.

Nie jest jednak testem specyficznym dla WZJG czy Crohna. Podwyższony wynik może wystąpić również między innymi podczas infekcji przewodu pokarmowego lub w innych stanach zapalnych.

Jaka jest norma kalprotektyny?

Zakres referencyjny zależy od zastosowanej metody i laboratorium.

U osób dorosłych często za wartość prawidłową przyjmuje się poniżej 50 µg/g.

Wynik znajdujący się nieznacznie powyżej normy nie musi oznaczać choroby zapalnej jelit. Może wymagać powtórzenia badania lub interpretacji w połączeniu z innymi wynikami.

Znacznie podwyższona kalprotektyna zwiększa natomiast prawdopodobieństwo obecności aktywnego procesu zapalnego i może być wskazaniem do dalszej diagnostyki.

Czy badanie kału może wykryć WZJG?

Nie bezpośrednio.

Kalprotektyna może wskazywać na obecność stanu zapalnego, ale nie pozwala określić jego dokładnej przyczyny.

Do rozpoznania WZJG potrzebne jest zestawienie wyników badań z objawami oraz – w odpowiednich sytuacjach – obrazem endoskopowym i histopatologicznym.

Podobnie wygląda diagnostyka choroby Crohna.

Dlaczego wykonuje się badania mikrobiologiczne stolca?

Przewlekła lub nasilona biegunka może być związana nie tylko z IBD, ale również z infekcją przewodu pokarmowego.

Wykluczenie zakażenia jest ważne, ponieważ infekcja może powodować objawy podobne do zaostrzenia WZJG lub Crohna, a także wpływać na wynik kalprotektyny.

W zależności od sytuacji lekarz może zlecić badanie w kierunku bakterii, pasożytów lub innych patogenów.

Kiedy potrzebna jest kolonoskopia?

Jeżeli objawy i wyniki badań wskazują na możliwość choroby zapalnej jelit, kolejnym etapem diagnostyki może być kolonoskopia.

Badanie pozwala bezpośrednio ocenić błonę śluzową jelita grubego i sprawdzić między innymi:

• czy występuje stan zapalny,
• gdzie znajdują się zmiany,
• jaką mają rozległość,
• czy występują owrzodzenia,
• czy są inne nieprawidłowości.

Podczas kolonoskopii lekarz może pobrać wycinki do badania histopatologicznego.

Dlaczego pobiera się wycinki podczas kolonoskopii?

Biopsja pozwala ocenić tkankę pod mikroskopem.

Badanie histopatologiczne może dostarczyć informacji, które pomagają potwierdzić charakter zapalenia i różnicować WZJG, chorobę Crohna oraz inne przyczyny zmian w jelicie.

Wycinki mogą być pobierane również z fragmentów jelita, które podczas badania wyglądają prawidłowo. Pozwala to dokładniej ocenić rozległość i charakter zmian.

Jak diagnozuje się chorobę Crohna?

Choroba Leśniowskiego-Crohna może dotyczyć różnych odcinków przewodu pokarmowego, dlatego jej diagnostyka może wymagać szerszej oceny niż samo badanie jelita grubego.

W zależności od objawów lekarz może wykorzystać:

• badania krwi,
• badania kału,
• kolonoskopię z biopsją,
• gastroskopię,
• rezonans jelita cienkiego,
• tomografię komputerową,
• USG jelit,
• w wybranych przypadkach kapsułkę endoskopową.

Dobór badań zależy przede wszystkim od lokalizacji podejrzewanych zmian.

Czy USG jelit może wykryć chorobę?

Tak.

USG jelit jest nieinwazyjnym badaniem, które może dostarczyć informacji między innymi o grubości ściany jelita, jej strukturze oraz niektórych zmianach towarzyszących chorobie Crohna.

Jest również wykorzystywane do monitorowania przebiegu choroby.

Nie zawsze jednak może zastąpić kolonoskopię czy rezonans jelita. Poszczególne metody diagnostyczne dostarczają innych informacji.

Rezonans jelita – kiedy jest potrzebny?

Rezonans enterograficzny jest szczególnie przydatny w ocenie jelita cienkiego.

Może pomóc wykryć między innymi:

• aktywny stan zapalny,
• pogrubienie ściany jelita,
• zwężenia,
• przetoki,
• ropnie,
• inne powikłania choroby Crohna.

Jest szczególnie przydatny, gdy podejrzewa się Crohna obejmującego jelito cienkie, którego nie można dokładnie ocenić podczas standardowej kolonoskopii.

Czy gastroskopia jest potrzebna przy podejrzeniu Crohna?

Nie u każdego pacjenta.

Może być jednak zalecana, jeśli występują objawy sugerujące zajęcie górnego odcinka przewodu pokarmowego, takie jak przewlekłe bóle nadbrzusza, nudności czy wymioty.

O konieczności wykonania gastroskopii decyduje lekarz na podstawie objawów i pozostałych wyników.

Czy istnieje badanie krwi, które wykrywa WZJG lub Crohna?

Nie ma pojedynczego badania krwi, które jednoznacznie potwierdzałoby WZJG lub chorobę Leśniowskiego-Crohna.

Badania krwi mogą wskazywać na:

• stan zapalny,
• niedokrwistość,
• niedobór żelaza,
• zaburzenia gospodarki elektrolitowej,
• niedożywienie lub niedobory składników odżywczych.

Są więc ważnym elementem diagnostyki, ale nie zastępują oceny jelita.

Czy przeciwciała we krwi diagnozują Crohna lub WZJG?

Istnieją badania przeciwciał, które były wykorzystywane w różnicowaniu IBD, jednak nie mają wystarczającej dokładności, aby na ich podstawie samodzielnie rozpoznać chorobę.

Nie są więc podstawowym badaniem przesiewowym u każdej osoby z bólami brzucha czy biegunką.

Jak wygląda diagnostyka krok po kroku?

W przypadku podejrzenia choroby zapalnej jelit diagnostyka często przebiega etapami:

1. Wywiad i badanie lekarskie

Lekarz ocenia charakter objawów, ich czas trwania, występowanie krwi w stolcu, utratę masy ciała, choroby współistniejące i stosowane leki.

2. Badania krwi

Wykonywana jest między innymi morfologia oraz oznaczenia związane ze stanem zapalnym i niedoborami.

3. Badania kału

W zależności od objawów oznacza się kalprotektynę oraz wykonuje badania pozwalające wykluczyć infekcję.

4. Badania endoskopowe

Jeżeli istnieją wskazania, wykonywana jest kolonoskopia z pobraniem wycinków.

5. Badania obrazowe

Przy podejrzeniu Crohna lekarz może zalecić USG jelit, rezonans lub inne badanie obrazowe.

6. Ustalenie rozpoznania i planu leczenia

Wyniki wszystkich badań są analizowane łącznie. Na tej podstawie lekarz może określić najbardziej prawdopodobną przyczynę objawów i zdecydować o dalszym postępowaniu.

Czy prawidłowe badania krwi oznaczają zdrowe jelita?

Nie zawsze.

Niektóre choroby jelit, szczególnie we wcześniejszych lub mniej nasilonych etapach, mogą nie powodować wyraźnych zmian w podstawowych badaniach krwi.

Dlatego przy utrzymujących się objawach prawidłowa morfologia czy CRP nie powinny automatycznie kończyć diagnostyki.

W zależności od objawów przydatne mogą być również badania kału lub badania endoskopowe.

Czy można samodzielnie zrobić wszystkie badania?

Część badań laboratoryjnych i badań kału jest dostępna bez skierowania, jednak samo wykonanie wielu badań bez określonego celu może utrudnić interpretację wyników.

Podwyższona kalprotektyna, niedokrwistość czy nieprawidłowe CRP nie mówią jeszcze, jaka dokładnie jest przyczyna problemu.

Dlatego szczególnie przy przewlekłych lub nasilonych objawach warto omówić wyniki z lekarzem i ustalić dalszą ścieżkę diagnostyczną.

Kiedy diagnostyka powinna być pilna?

Niektóre objawy wymagają szybkiej oceny lekarskiej.

Szczególnej uwagi wymagają:

• obfite krwawienie z przewodu pokarmowego,
• silny lub narastający ból brzucha,
• uporczywe wymioty,
• znaczne odwodnienie,
• wysoka gorączka,
• szybko postępujące osłabienie,
• omdlenie,
• znaczna i niezamierzona utrata masy ciała.

W przypadku silnego bólu brzucha, omdlenia, obfitego krwawienia lub innych objawów sugerujących stan zagrożenia zdrowia konieczna jest pilna pomoc medyczna.

Podsumowanie

Diagnostyka „chorych jelit” nie opiera się na jednym badaniu. Przy podejrzeniu WZJG lub choroby Leśniowskiego-Crohna lekarz może wykorzystać badania krwi, badania kału, kolonoskopię z pobraniem wycinków oraz badania obrazowe.

Badania krwi pomagają wykryć między innymi stan zapalny, niedokrwistość i niedobory. Kalprotektyna w kale dostarcza informacji o możliwym stanie zapalnym w przewodzie pokarmowym, ale nie wskazuje jednoznacznie jego przyczyny. Badania mikrobiologiczne stolca pomagają natomiast wykluczyć infekcje mogące dawać podobne objawy.

W przypadku podejrzenia WZJG szczególne znaczenie ma kolonoskopia z biopsją. Przy podejrzeniu choroby Crohna diagnostyka może wymagać również oceny jelita cienkiego za pomocą rezonansu, USG lub innych metod obrazowych.

Jeżeli przewlekła biegunka, krew w stolcu, bóle brzucha, utrata masy ciała lub inne niepokojące objawy utrzymują się albo nawracają, warto rozpocząć diagnostykę zamiast próbować przez długi czas leczyć dolegliwości wyłącznie objawowo. Odpowiednio dobrane badania pozwalają ustalić, czy przyczyną problemów jest stan zapalny jelit, infekcja, zaburzenie czynnościowe czy inne schorzenie przewodu pokarmowego.