Przewlekłe zmęczenie w WZJG i Crohnie – przyczyny i leczenie

Przewlekłe zmęczenie i brak energii należą do częstych problemów u osób z wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego (WZJG) oraz chorobą Leśniowskiego-Crohna. Może pojawiać się zarówno w okresie aktywnego stanu zapalnego, jak i podczas remisji.

Nie zawsze oznacza po prostu niewyspanie. Zmęczenie może być związane z aktywnością choroby, niedokrwistością, niedoborami składników odżywczych, przewlekłym bólem, zaburzeniami snu lub działaniami niepożądanymi leków.

Jeżeli brak sił utrzymuje się przez dłuższy czas i wpływa na codzienne funkcjonowanie, warto poszukać jego przyczyny zamiast traktować go jako nieuniknioną część życia z chorobą przewlekłą.

Dlaczego WZJG i Crohn powodują zmęczenie?

Przyczyn przewlekłego zmęczenia w nieswoistych chorobach zapalnych jelit (NZJ) może być kilka i często występują jednocześnie.

Do najważniejszych należą:

• aktywny stan zapalny,
• niedokrwistość,
• niedobór żelaza,
• niedobór witaminy B12 lub kwasu foliowego,
• niedożywienie,
• zaburzenia snu,
• przewlekły ból,
• stres i obciążenie psychiczne związane z chorobą,
• działania niepożądane niektórych leków.

Dlatego u dwóch osób z podobnymi objawami jelitowymi przyczyna zmęczenia może być zupełnie inna.

Zmęczenie a aktywność choroby

Podczas zaostrzenia WZJG lub Crohna organizm znajduje się w stanie przewlekłej aktywacji układu odpornościowego.

Proces zapalny może powodować między innymi:

• osłabienie,
• senność,
• problemy z koncentracją,
• mniejszą tolerancję wysiłku,
• uczucie wyczerpania nawet po odpoczynku.

Im większa aktywność choroby, tym częściej zmęczenie staje się bardziej nasilone.

Nie oznacza to jednak, że zmęczenie zawsze świadczy o zaostrzeniu. Może utrzymywać się również wtedy, gdy objawy jelitowe są niewielkie.

Czy można być zmęczonym mimo remisji?

Tak.

Przewlekłe zmęczenie jest jednym z objawów, które mogą utrzymywać się również w okresie remisji.

Może być wtedy związane między innymi z niedoborem żelaza, niedokrwistością, zaburzeniami snu, przewlekłym stresem lub innymi problemami zdrowotnymi.

Dlatego osoba z WZJG lub Crohnem, która mimo dobrego kontrolowania objawów jelitowych nadal odczuwa znaczny brak energii, powinna omówić ten problem z lekarzem.

Anemia jako przyczyna braku sił

Jedną z częstszych przyczyn zmęczenia u osób z IBD jest niedokrwistość.

Może ona wynikać między innymi z:

• przewlekłej utraty krwi z przewodu pokarmowego,
• niedoboru żelaza,
• przewlekłego stanu zapalnego,
• niedoboru witaminy B12,
• niedoboru kwasu foliowego.

Anemia może powodować:

• osłabienie,
• senność,
• zawroty głowy,
• bóle głowy,
• bladość,
• duszność podczas wysiłku,
• kołatanie serca,
• problemy z koncentracją.

Jeżeli zmęczeniu towarzyszą takie objawy, warto sprawdzić morfologię oraz parametry gospodarki żelazowej.

Niedobór żelaza bez anemii

Zmęczenie może występować również wtedy, gdy poziom hemoglobiny pozostaje prawidłowy.

U części pacjentów występuje niedobór żelaza bez niedokrwistości, który również może wiązać się z pogorszeniem samopoczucia i mniejszą tolerancją wysiłku.

Dlatego sama prawidłowa morfologia nie zawsze wystarcza do oceny gospodarki żelazowej.

Lekarz może zdecydować o oznaczeniu między innymi ferrytyny, żelaza i parametrów związanych ze stanem zapalnym.

Witamina B12 i kwas foliowy

Witamina B12 i kwas foliowy są potrzebne między innymi do prawidłowego tworzenia krwinek.

Ich niedobór może prowadzić do niedokrwistości oraz powodować zmęczenie i osłabienie.

Niedobory mogą występować szczególnie u osób z chorobą Crohna obejmującą jelito cienkie, ponieważ w tej części przewodu pokarmowego zachodzi wchłanianie wielu składników odżywczych.

Ryzyko może być również większe u osób po operacjach jelita lub z ograniczoną podażą określonych produktów.

Czy biegunka może powodować zmęczenie?

Tak.

Nawracająca biegunka może prowadzić do:

• odwodnienia,
• utraty elektrolitów,
• niedoborów składników odżywczych,
• osłabienia.

Podczas nasilonego zaostrzenia częste wypróżnienia mogą dodatkowo utrudniać normalne funkcjonowanie i sen.

W przypadku biegunki szczególnie ważne jest odpowiednie uzupełnianie płynów i elektrolitów.

Zmęczenie a niedożywienie

Aktywna choroba zapalna jelit może zwiększać zapotrzebowanie organizmu na energię i składniki odżywcze.

Jednocześnie ból brzucha, biegunka, nudności czy obawa przed nasileniem objawów po jedzeniu mogą prowadzić do ograniczania ilości spożywanych produktów.

W efekcie może dojść do niedoboru energii, białka, witamin i składników mineralnych.

Niedożywienie może dodatkowo nasilać osłabienie i utrudniać regenerację organizmu.

Czy dieta może pomóc na przewlekłe zmęczenie?

Nie istnieje jedna dieta, która usuwa zmęczenie związane z WZJG lub Crohnem.

Najważniejsze jest zapewnienie odpowiedniej ilości energii, białka, płynów, witamin i składników mineralnych.

Sposób żywienia powinien być dostosowany do:

• aktywności choroby,
• lokalizacji zmian,
• występujących niedoborów,
• tolerancji poszczególnych produktów,
• ewentualnych zwężeń jelit.

Wprowadzanie dużej liczby eliminacji bez wyraźnej potrzeby może zwiększyć ryzyko niedoborów i w konsekwencji pogłębić zmęczenie.

Czy zmęczenie może być skutkiem leków?

Tak.

Niektóre leki stosowane w leczeniu chorób przewlekłych mogą powodować działania niepożądane wpływające na samopoczucie, sen czy poziom energii.

Jeżeli wyraźne zmęczenie pojawiło się po rozpoczęciu nowego leczenia lub zmianie dawki, warto poinformować o tym lekarza.

Nie należy samodzielnie odstawiać leków stosowanych w leczeniu WZJG lub Crohna.

Zmęczenie i zaburzenia snu

Problemy ze snem mogą być zarówno skutkiem choroby, jak i niezależnym problemem.

Nocne wypróżnienia, bóle brzucha, parcie na stolec czy konieczność korzystania z toalety mogą powodować częste wybudzenia.

Niewystarczająca ilość lub jakość snu może następnie nasilać zmęczenie w ciągu dnia.

Jeżeli problemy ze snem utrzymują się mimo poprawy objawów jelitowych, warto również zwrócić uwagę na tę przyczynę.

Czy stres może nasilać zmęczenie?

Tak.

Życie z przewlekłą chorobą może wiązać się z ciągłym napięciem, obawą przed zaostrzeniem, ograniczeniami w życiu codziennym czy problemami ze snem.

Stres nie jest przyczyną WZJG ani Crohna, ale może wpływać na samopoczucie i nasilać odczuwanie zmęczenia.

Dlatego w przypadku przewlekłego wyczerpania warto uwzględnić również aspekty psychiczne, nie traktując ich jednak jako jedynego możliwego wyjaśnienia.

Czy zmęczenie może być objawem zaostrzenia?

Może.

Jeżeli nagle pojawia się wyraźne pogorszenie energii razem z nasileniem biegunki, krwi w stolcu, bólu brzucha lub innych objawów, może to wskazywać na zwiększenie aktywności choroby.

W takiej sytuacji lekarz może zalecić badania krwi i kału, w tym oznaczenie CRP oraz kalprotektyny, aby ocenić, czy występuje aktywny stan zapalny.

Jakie badania warto wykonać przy przewlekłym zmęczeniu?

Zakres badań powinien zależeć od objawów i historii choroby.

W przypadku osoby z WZJG lub Crohnem lekarz może rozważyć między innymi:

• morfologię krwi,
• CRP,
• ferrytynę,
• żelazo,
• witaminę B12,
• kwas foliowy,
• albuminę,
• elektrolity,
• parametry funkcji wątroby i nerek,
• kalprotektynę w kale.

W niektórych sytuacjach potrzebne są również inne badania, zależnie od podejrzewanej przyczyny zmęczenia.

Czy kalprotektyna może pomóc ustalić przyczynę zmęczenia?

Kalprotektyna nie wskazuje bezpośrednio przyczyny zmęczenia, ale może dostarczyć informacji o aktywności zapalnej w przewodzie pokarmowym.

Jeżeli jest znacznie podwyższona, a jednocześnie występują objawy jelitowe, może to wskazywać na aktywną chorobę.

Prawidłowy wynik może natomiast zmniejszać prawdopodobieństwo istotnego aktywnego stanu zapalnego jelit, choć nie wyklucza wszystkich przyczyn dolegliwości.

Czy aktywność fizyczna jest wskazana?

Jeżeli stan zdrowia na to pozwala, regularna aktywność fizyczna może być korzystnym elementem stylu życia.

Podczas aktywnego, ciężkiego zaostrzenia możliwości wysiłkowe mogą być jednak ograniczone przez biegunkę, niedokrwistość, odwodnienie czy osłabienie.

W takiej sytuacji intensywność aktywności należy dostosować do aktualnego stanu organizmu.

Nie należy traktować wysiłku fizycznego jako sposobu na „przełamanie” znacznego osłabienia.

Jak radzić sobie z przewlekłym zmęczeniem?

Najważniejsze jest znalezienie jego przyczyny.

Pomocne może być:

• odpowiednie leczenie aktywnego stanu zapalnego,
• wyrównanie niedoboru żelaza lub innych składników,
• odpowiednie nawodnienie,
• regularne posiłki,
• dbanie o jakość snu,
• dostosowanie aktywności fizycznej do możliwości,
• ograniczenie przeciążenia i nadmiernego wysiłku.

Jeżeli zmęczenie utrzymuje się pomimo prawidłowego leczenia choroby, warto ponownie omówić je z lekarzem.

Kiedy zmęczenie wymaga konsultacji?

Warto skonsultować się z lekarzem, jeżeli:

• brak energii utrzymuje się przez kilka tygodni,
• zmęczenie utrudnia pracę lub codzienne funkcjonowanie,
• pojawia się mimo odpowiedniej ilości snu,
• towarzyszy mu utrata masy ciała,
• występują zawroty głowy lub duszność,
• pojawia się kołatanie serca,
• występuje krew w stolcu,
• nasilają się biegunki lub bóle brzucha.

Szczególnie ważne jest zgłoszenie nagłego, wyraźnego pogorszenia samopoczucia osobie prowadzącej leczenie IBD.

Kiedy potrzebna jest pilna pomoc?

Silne zmęczenie samo w sobie zwykle nie jest stanem nagłym. Jeżeli jednak towarzyszą mu objawy takie jak:

• omdlenie,
• duszność w spoczynku,
• silne kołatanie serca,
• obfite krwawienie z przewodu pokarmowego,
• znaczne odwodnienie,
• bardzo silny lub narastający ból brzucha,
• zaburzenia świadomości,

konieczna jest pilna pomoc medyczna.

Podsumowanie

Przewlekłe zmęczenie jest częstym problemem u osób z WZJG i chorobą Leśniowskiego-Crohna, ale nie powinno być automatycznie traktowane jako nieunikniona część choroby. Jego przyczyną może być aktywny stan zapalny, niedokrwistość, niedobór żelaza, witaminy B12 lub kwasu foliowego, niedożywienie, odwodnienie, zaburzenia snu albo przewlekły stres.

Co ważne, zmęczenie może utrzymywać się również podczas remisji. W takiej sytuacji warto poszukać innych przyczyn, zamiast zakładać, że jest ono wyłącznie skutkiem choroby jelit.

Podstawowa diagnostyka może obejmować morfologię, CRP, ferrytynę, żelazo, witaminę B12, kwas foliowy, albuminę i elektrolity. W przypadku podejrzenia aktywnego zapalenia przydatna może być również kalprotektyna w kale.

Leczenie przewlekłego zmęczenia powinno koncentrować się przede wszystkim na usunięciu jego przyczyny – opanowaniu aktywnego zapalenia, wyrównaniu niedoborów, poprawie odżywienia i nawodnienia oraz zadbaniu o sen i odpowiednią regenerację.

Jeżeli brak sił jest długotrwały, nasila się lub zaczyna wyraźnie ograniczać codzienne funkcjonowanie, warto omówić go z lekarzem prowadzącym. Szczególnie ważne jest to wtedy, gdy jednocześnie pojawiają się nowe objawy jelitowe, krew w stolcu, utrata masy ciała lub inne oznaki pogorszenia stanu zdrowia.